ชื่อของ เหมาเจ๋อตุง ยังคงปรากฏในฐานะผู้ก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีน ผู้นำการปฏิวัติ และบุคคลผู้รวมแผ่นดินจีนภายหลังสงครามกลางเมือง แต่หากพิจารณาทั้งหลักฐานทางประวัติศาสตร์ บันทึกของผู้ใกล้ชิด และผลลัพธ์จากนโยบายที่เขาเป็นผู้ผลักดัน ภาพของเหมาไม่ได้มีเพียงวีรบุรุษผู้สร้างชาติ
อีกด้านหนึ่งของเขาคือผู้นำที่หลงใหลอำนาจ มองประชาชนเป็นทรัพยากรสำหรับการทดลองทางการเมือง สร้างระบบที่ลงโทษผู้พูดความจริง และปล่อยให้ความผิดพลาดของตนขยายเป็นความอดอยาก การประหัตประหาร และความตายของมนุษย์นับไม่ถ้วน
ส่วนชีวิตส่วนตัวซึ่งถูกเปิดเผยโดย หลี่จื้อสุ่ย [Li Zhisui] แพทย์ผู้ดูแลเหมาหลายปี ยิ่งทำให้ภาพนั้นมืดมนขึ้นไปอีก เหมาในบันทึกไม่ได้เป็นเพียงชายชราสุขอนามัยแย่และมีคู่นอนจำนวนมาก แต่เป็นผู้มีอำนาจสูงสุดซึ่งแทบไม่มีใครสามารถปฏิเสธ ตักเตือน หรือตรวจสอบได้
อย่างไรก็ตาม เพื่อให้บทความนี้เที่ยงตรง ประเด็นต่าง ๆ ต้องแบ่งเป็นสองระดับ ได้แก่
เหตุการณ์ทางการเมืองและผลจากนโยบาย ซึ่งมีเอกสารและงานวิชาการจำนวนมากรองรับ
รายละเอียดชีวิตส่วนตัว ซึ่งส่วนใหญ่เป็นคำให้การจากบันทึกของแพทย์ประจำตัวและผู้ใกล้ชิด จึงมีน้ำหนักในฐานะพยาน แต่รายละเอียดบางเรื่องอาจตรวจสอบซ้ำไม่ได้
การตั้งข้อสงวนนี้ไม่ได้หมายความว่าบันทึกไม่มีค่า ตรงกันข้าม บันทึกของคนใกล้ชิดเผด็จการอาจเป็นหลักฐานเพียงไม่กี่ชิ้นที่โลกจะมีได้ เพียงแต่ไม่ควรทำให้ทุกถ้อยคำในบันทึกมีระดับความแน่นอนเท่ากันทั้งหมด
ชายผู้ไม่ยอมแปรงฟัน เพราะเชื่อว่าเสือก็ไม่แปรงฟัน
หลี่จื้อสุ่ยเล่าว่าเหมาไม่ชอบแปรงฟัน และใช้การเคี้ยวใบชาหรือบ้วนปากด้วยน้ำชาแทน เมื่อถูกแพทย์เตือนเรื่องสภาพฟันและเหงือก เหมาเคยตอบในทำนองว่าเสือไม่เคยแปรงฟัน แต่ฟันของเสือก็ยังแข็งแรง
ตามบันทึกและบทวิจารณ์หนังสือ เหมามีสุขอนามัยส่วนบุคคลต่ำ ไม่ค่อยอาบน้ำ ไม่แปรงฟัน และให้ผู้ดูแลใช้ผ้าร้อนเช็ดตัว เขายังสูบบุหรี่หนักและไม่ค่อยยอมรับคำแนะนำทางการแพทย์ แม้สุขภาพจะเสื่อมลงตามวัยก็ตาม
เรื่องนี้อาจดูเล็กเมื่อเทียบกับความเสียหายระดับประเทศ แต่สะท้อนบุคลิกสำคัญของเหมาได้ดี เขาเชื่อในประสบการณ์และความคิดของตนมากกว่าความรู้ทางวิทยาศาสตร์ และเมื่อเขาไม่ต้องการทำสิ่งใด แม้แต่แพทย์ก็ไม่สามารถบังคับได้
ประเทศทั้งประเทศต้องปฏิบัติตามความคิดของเขา แต่ตัวเขาเองไม่จำเป็นต้องปฏิบัติตามความจริงทางการแพทย์แม้แต่น้อย
คู่นอนจำนวนมากภายใต้ความสัมพันธ์ที่ไม่มีความเท่าเทียม
ประเด็นที่สร้างความอื้อฉาวที่สุดในบันทึกของหลี่คือชีวิตทางเพศของเหมา แพทย์ผู้นี้กล่าวว่าเหมาต้องการหญิงสาวจำนวนมาก โดยหญิงหลายคนมาจากคณะเต้นรำ คณะการแสดง พนักงานบนรถไฟ หรือเจ้าหน้าที่ที่ถูกคัดเลือกให้ทำงานใกล้ชิดผู้นำ
เมื่อเหมาเดินทาง ผู้ติดตามรู้รสนิยมของเขาและจัดหาหญิงสาวไว้ให้ บางคนเชื่อว่าการได้รับเลือกให้ใกล้ชิดประธานเหมาเป็นเกียรติสูงสุด เพราะถูกปลูกฝังให้มองเขาเป็นทั้งผู้นำ ผู้กอบกู้ และครูของชาติ
ปัญหาจึงไม่สามารถอธิบายง่าย ๆ ว่าเป็นเพียงความสัมพันธ์ระหว่างผู้ใหญ่ที่สมัครใจ เพราะคนหนึ่งเป็นผู้นำสูงสุด ผู้ควบคุมพรรค รัฐ ความมั่นคง และอนาคตของคนรอบข้าง ส่วนอีกฝ่ายเป็นหญิงสาวที่อาจถูกจัดหาโดยเจ้าหน้าที่ของรัฐ
ในสถานการณ์เช่นนี้ คำว่า “สมัครใจ” มีความหมายจำกัดอย่างยิ่ง ผู้หญิงอาจเต็มใจเพราะศรัทธา หวังความก้าวหน้า เกรงกลัวอำนาจ หรือไม่เห็นว่าตนมีทางเลือกอื่นก็ได้
กล่าวอย่างตรงไปตรงมา นี่ไม่ใช่เพียงชายเจ้าชู้ที่มีหญิงสาวเข้าหา แต่เป็น ระบบราชสำนักสมัยใหม่ที่กลไกรัฐช่วยตอบสนองชีวิตส่วนตัวของผู้นำ
ห้องสำหรับกิจกรรมทางเพศในสถานที่ราชการ
หลี่อ้างว่าในสถานที่ซึ่งเหมาใช้ทำงานหรือเข้าร่วมกิจกรรมของรัฐ มีการเตรียมห้องไว้สำหรับพบหญิงสาวหลังงานเต้นรำ รวมถึงห้องหนึ่งในมหาศาลาประชาชนแห่งกรุงปักกิ่ง ซึ่งเป็นสถานที่ราชการสำคัญระดับประเทศ
เขายังเล่าว่า หลังจากเต้นรำกับหญิงสาวคนใหม่ได้ระยะหนึ่ง เหมาอาจพาเธอเข้าไปในห้องที่เตรียมไว้โดยเฉพาะ
หากคำให้การนี้ถูกต้อง มันสะท้อนว่าความต้องการส่วนตัวของเหมาไม่ได้ถูกแยกออกจากทรัพยากรของรัฐ สถานที่ราชการ เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย และบุคลากรโดยรอบล้วนถูกปรับให้รองรับเขา
กล่าวอีกอย่างคือ เหมาไม่ได้เพียงครอบครองประเทศในเชิงการเมือง แต่ปฏิบัติต่อพื้นที่ของรัฐราวกับเป็นวังส่วนตัว
ลัทธิเต๋า “หยิน–หยาง” และการใช้หญิงสาวเป็นยาอายุวัฒนะ
ตามบันทึก เหมาสนใจตำราเต๋าเกี่ยวกับเพศ โดยเฉพาะแนวคิดที่ว่าผู้ชายสามารถเพิ่มพลังชีวิตด้วยการมีเพศสัมพันธ์กับผู้หญิงหลายคน รับพลัง “หยิน” จากฝ่ายหญิง และควบคุมการหลั่งของตนเพื่อรักษาพลัง “หยาง”
หลี่กล่าวว่าเหมาสนับสนุนให้คู่นอนแนะนำหญิงคนอื่นมาให้ และบางครั้งมีกิจกรรมทางเพศหลายคน โดยอธิบายว่าเป็นวิธีบำรุงสุขภาพ รักษาความแข็งแรง และยืดอายุ
การมีอยู่ของแนวคิดทางเพศเช่นนี้ในตำราเต๋าบางสายเป็นเรื่องหนึ่ง แต่การที่ผู้นำสูงสุดนำแนวคิดดังกล่าวมาใช้กับหญิงสาวจำนวนมากภายใต้ความไม่สมดุลทางอำนาจเป็นอีกเรื่องหนึ่งโดยสิ้นเชิง
หญิงสาวจึงไม่ได้ถูกมองเป็นมนุษย์ที่มีศักดิ์ศรีและความต้องการของตนเอง แต่กลายเป็นแหล่งพลังชีวิตเพื่อบำรุงร่างกายของผู้นำ
ความสัมพันธ์กับหญิงสองพี่น้อง
หลี่เล่าถึงเหตุการณ์ที่เหมาเกี่ยวข้องกับหญิงสาวสองพี่น้อง จนหวังตงซิง หัวหน้าหน่วยรักษาความปลอดภัยของเขา กล่าวประชดว่า หากมารดาของหญิงสาวทั้งสองยังมีชีวิต เหมาก็คงต้องการเธอด้วย
หวังตีความว่าการแสวงหาหญิงสาวอย่างต่อเนื่องของเหมาส่วนหนึ่งมาจากความกลัวความแก่และความตาย เขาจึงพยายามไขว่คว้าความหนุ่มสาวผ่านร่างกายของหญิงคนอื่น
นี่เป็นรายละเอียดจากคำบอกเล่าในบันทึก ไม่ใช่เหตุการณ์ที่มีเอกสารราชการรับรอง แต่สอดคล้องกับภาพรวมที่คนในวงใกล้ชิดหลายคนรับรู้ว่าเหมามีหญิงสาวหมุนเวียนเข้ามาจำนวนมาก
โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และความไม่รับผิดชอบต่อคู่นอน
ข้อกล่าวหาที่ร้ายแรงที่สุดข้อหนึ่งในบันทึกคือ เหมาติดเชื้อบริเวณอวัยวะเพศและเป็นพาหะแพร่โรคให้แก่หญิงที่มีเพศสัมพันธ์ด้วย
หลี่กล่าวว่าเมื่อหญิงเหล่านั้นติดเชื้อ พวกเธอถูกส่งมารักษากับแพทย์ แต่การรักษาไม่สามารถหยุดการระบาดได้ตราบใดที่เหมา ซึ่งเป็นต้นทางของเชื้อ ไม่ยอมเข้ารับการรักษาและยังมีคู่นอนต่อไป
หากคำให้การนี้ถูกต้อง ความร้ายแรงไม่ได้อยู่ที่การติดโรค เพราะการติดเชื้ออาจเกิดขึ้นกับใครก็ได้ แต่อยู่ที่การรู้ว่าตนเองอาจแพร่เชื้อให้ผู้อื่นแล้วไม่ยอมรับผิดชอบ
คู่นอนของเขาต้องเข้ารับการรักษา ขณะที่ผู้นำซึ่งเป็นต้นเหตุยังคงทำพฤติกรรมเดิม เพราะไม่มีผู้ใดมีอำนาจพอจะบังคับให้หยุด
อย่างไรก็ดี รายละเอียดเกี่ยวกับโรคติดต่อและประโยคอื้อฉาวบางประโยคในหนังสือถูกตั้งคำถามภายหลัง เนื่องจากต้นฉบับบันทึกเดิมของหลี่ถูกเผาไปในช่วงปฏิวัติวัฒนธรรม หนังสือจึงเขียนขึ้นใหม่จากความทรงจำ และมีความแตกต่างบางประการระหว่างฉบับภาษาอังกฤษกับฉบับภาษาจีน จึงควรระบุว่าเป็น คำให้การที่มีน้ำหนักจากผู้ใกล้ชิด ไม่ใช่ผลตรวจทางการแพทย์ที่ยังหลงเหลือให้ตรวจสอบในปัจจุบัน
การสัมผัสเจ้าหน้าที่ชาย
หลี่ยังกล่าวว่าเหมาชอบสัมผัสเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยชายที่มีรูปร่างหน้าตาดี ขณะคนเหล่านั้นช่วยเช็ดตัวหรือดูแลเขา
รายละเอียดนี้ปรากฏในบทวิจารณ์หนังสือของหลี่เช่นกัน แต่หลักฐานไม่เพียงพอที่จะวินิจฉัยรสนิยมทางเพศของเหมา และประเด็นสำคัญไม่ควรอยู่ที่เพศของผู้ถูกสัมผัส
สิ่งที่ควรถูกวิจารณ์คือ การใช้สถานะและอำนาจสัมผัสร่างกายผู้ใต้บังคับบัญชาในสภาพที่อีกฝ่ายแทบไม่สามารถคัดค้านได้
เรื่องคู่นอนอายุ 14 ปี ต้องเขียนอย่างระมัดระวัง
มีบทความออนไลน์จำนวนมากระบุว่าคู่นอนที่อายุน้อยที่สุดของเหมามีอายุเพียง 14 ปี แต่ยังไม่พบหลักฐานร่วมสมัยที่ชัดเจนพอจะยืนยันอายุ ตัวบุคคล และช่วงเวลาอย่างแน่นอน
หลักฐานที่น่าเชื่อถือกว่ารองรับว่าเหมาชอบหญิงสาวอายุน้อย และมีระบบนำหญิงสาวจากคณะการแสดงหรือหน่วยงานต่าง ๆ มาใกล้ชิดเขา แต่การฟันธงตัวเลข “14 ปี” เป็นข้อเท็จจริงเด็ดขาดยังเกินสิ่งที่ตรวจสอบได้
ดังนั้น ข้อกล่าวหาว่าเหมาอาจมีเพศสัมพันธ์กับผู้เยาว์ควรถูกนำมาพิจารณาอย่างจริงจัง แต่ไม่ควรเขียนว่าอายุ 14 ปีได้รับการพิสูจน์แล้ว
เช่นเดียวกัน การเรียกเขาว่า “pedophile” ในความหมายทางคลินิกยังไม่แม่น เพราะคำดังกล่าวหมายถึงแรงดึงดูดต่อเด็กก่อนวัยเจริญพันธุ์โดยเฉพาะ ไม่ได้ครอบคลุมชายสูงวัยที่แสวงหาหญิงวัยรุ่นทุกกรณี แม้ความสัมพันธ์กับผู้เยาว์และการใช้อำนาจเอาเปรียบจะผิดร้ายแรงอยู่แล้วก็ตาม
ไม่จำเป็นต้องวินิจฉัยโรคให้เหมาเพื่อประณามเขา สิ่งที่มีหลักฐานรองรับอยู่แล้วก็เลวร้ายเพียงพอ
เสพยานอนหลับและนอนอยู่บนเตียงครั้งละนาน ๆ
หลี่บรรยายว่าเหมาพึ่งพายานอนหลับอย่างหนัก มีอาการนอนไม่หลับ เวียนศีรษะ คัน วิตกกังวล ซึมเศร้า และปัญหาสมรรถภาพทางเพศ บางช่วงเขาใช้เวลาอยู่บนเตียงนานหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน
แพทย์ผู้นี้ยังสังเกตว่า ก่อนเหมาตัดสินใจเล่นงานศัตรูทางการเมือง เขามักกระสับกระส่ายและนอนไม่หลับ แต่เมื่อวางแผนจัดการอีกฝ่ายลงตัวแล้ว อาการอาจดีขึ้น
นี่เป็นการตีความทางจิตใจจากผู้ใกล้ชิด ไม่ใช่การวินิจฉัยทางจิตเวชที่สามารถยืนยันย้อนหลังได้ แต่สะท้อนบรรยากาศในวงอำนาจของเหมา ซึ่งทั้งตัวผู้นำและผู้ใต้บังคับบัญชาใช้ชีวิตอยู่กับความหวาดระแวงว่าจะถูกหักหลังหรือกำจัดเมื่อใด
ความเย็นชาต่อความเจ็บปวดของผู้อื่น
หลี่เล่าว่า ระหว่างชมการแสดงละครสัตว์ เด็กนักกายกรรมคนหนึ่งตกลงมาได้รับบาดเจ็บ ผู้ชมรอบข้างตกใจ แต่เหมายังคงพูดคุยและหัวเราะเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น และไม่ได้แสดงความสนใจว่าเด็กเป็นอย่างไร
เหตุการณ์เดียวไม่เพียงพอจะพิสูจน์ว่ามนุษย์คนหนึ่ง “ไม่มีความรู้สึก” แต่สำหรับหลี่ เหตุการณ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของรูปแบบพฤติกรรมที่เขาเห็นซ้ำ ๆ คือเหมาแสดงเสน่ห์และความเป็นกันเองเมื่อเป็นประโยชน์ แต่แทบไม่เห็นอกเห็นใจความทุกข์ของคนอื่นอย่างเป็นธรรมชาติ
ความเย็นชานี้จะน่ากลัวขึ้นอย่างมหาศาลเมื่อผู้มีลักษณะดังกล่าวเป็นคนตัดสินนโยบายที่กระทบชีวิตประชาชนหลายร้อยล้านคน
จากความเลวร้ายส่วนตัว สู่โศกนาฏกรรมระดับชาติ
แม้ชีวิตส่วนตัวของเหมาจะน่ารังเกียจเพียงใด ความเสียหายที่ใหญ่ที่สุดไม่ได้เกิดในห้องนอน แต่เกิดจากนโยบายและระบบการเมืองที่เขาสร้างขึ้น
การปราบปรามผู้เห็นต่างตั้งแต่ก่อนตั้งประเทศ
ก่อนการก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีน เหมาได้ใช้การรณรงค์ทางการเมืองภายในฐานที่มั่นเหยียนอัน เพื่อกำจัดผู้ที่ถูกกล่าวหาว่าเป็นสายลับ ฝ่ายทรอตสกี หรือผู้ไม่ภักดี
คำกล่าวหาหลายกรณีถูกสร้างขึ้นผ่านการสอบสวน การบังคับให้สารภาพ และแรงกดดันให้สมาชิกพรรคกล่าวหาเพื่อนร่วมงาน กระบวนการนี้ช่วยให้เหมากำจัดคนคิดอิสระและรวบอำนาจภายในพรรค แม้ตัวเลขผู้เสียชีวิตและรายละเอียดแต่ละกรณียังเป็นประเด็นถกเถียงกันในงานประวัติศาสตร์
รูปแบบสำคัญได้ถือกำเนิดขึ้นตั้งแต่ช่วงนั้น คือ
สร้างศัตรูขึ้นมา
บังคับให้คนสารภาพ
ให้เพื่อนร่วมงานกล่าวหากัน
แล้วใช้คำสารภาพเหล่านั้นยืนยันว่าศัตรูมีอยู่จริง
วิธีนี้จะถูกนำกลับมาใช้ซ้ำอีกหลายครั้งหลังเหมาได้ครองประเทศ
การปฏิรูปที่ดินและการทำให้การฆ่ากลายเป็นกิจกรรมมวลชน
หลังปี 1949 รัฐบาลใหม่ดำเนินการปฏิรูปที่ดิน ยึดทรัพย์และที่ดินจากผู้ถูกจัดว่าเป็นเจ้าที่ดิน ผู้คนจำนวนมากถูกประณามต่อหน้าสาธารณะ ถูกทำร้าย และถูกประหาร
การกระจายที่ดินอาจเป็นเป้าหมายทางเศรษฐกิจและสังคม แต่กระบวนการภายใต้เหมาไม่ได้หยุดอยู่ที่การโอนกรรมสิทธิ์ รัฐกระตุ้นให้ชาวบ้านเข้าร่วมการกล่าวหาและลงโทษ “ศัตรูชนชั้น” ทำให้ความรุนแรงกลายเป็นเครื่องมือสร้างความจงรักภักดีต่อระบอบใหม่
เมื่อการฆ่าถูกอธิบายว่าเป็นความยุติธรรมทางชนชั้น ผู้เข้าร่วมก็ไม่ต้องมองผู้ตายเป็นมนุษย์อีกต่อไป
ร้อยบุปผา: เปิดให้วิจารณ์ แล้วลงโทษผู้ที่เชื่อคำเชิญ
ในช่วงปี 1956–1957 เหมาและพรรคเปิดโอกาสให้ปัญญาชนและประชาชนวิจารณ์การทำงานของรัฐ ภายใต้คำขวัญเรื่อง “ร้อยบุปผาบานพร้อมพรัก ร้อยสำนักประชันเสียง”
เมื่อคำวิจารณ์หลั่งไหลออกมามากกว่าที่พรรคคาดไว้ เหมากลับสนับสนุนการรณรงค์ต่อต้านฝ่ายขวา ผู้ที่เคยพูดตามคำเชิญถูกประณาม ปลดจากงาน ส่งไปใช้แรงงาน หรือถูกทำลายชีวิต ครอบครัว และอนาคต มีผู้ถูกตีตราเป็นฝ่ายขวาหลายแสนคน
นักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงว่าเหมาตั้งใจวางกับดักตั้งแต่ต้นหรือเปลี่ยนท่าทีเมื่อเผชิญคำวิจารณ์ที่รุนแรง แต่ผลลัพธ์ไม่ต่างกันมากนัก
รัฐบอกประชาชนให้พูดความจริง จากนั้นใช้ความจริงนั้นเป็นหลักฐานเล่นงานผู้พูด
หลังเหตุการณ์นี้ ผู้คนย่อมเรียนรู้ว่า ความปลอดภัยไม่ได้อยู่ที่การพูดความจริง แต่อยู่ที่การพูดสิ่งที่ผู้นำต้องการฟัง
ก้าวกระโดดไกล: เมื่อความเพ้อฝันของผู้นำกลายเป็นทุพภิกขภัยครั้งใหญ่
ปี 1958 เหมาเริ่มนโยบาย ก้าวกระโดดไกล [Great Leap Forward] ตั้งเป้าเปลี่ยนจีนจากประเทศเกษตรกรรมเป็นมหาอำนาจอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็ว
ประชาชนชนบทถูกจัดเข้าเป็นคอมมูน แรงงานจำนวนมากถูกย้ายจากการเพาะปลูกไปผลิตเหล็กในเตาหลังบ้าน สร้างเขื่อน และทำโครงการขนาดใหญ่ เทคนิคการเกษตรที่ขาดหลักวิทยาศาสตร์ถูกบังคับใช้ทั่วประเทศ
เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นแข่งขันกันรายงานผลผลิตเกินจริง เพราะรู้ว่าตัวเลขสูงย่อมทำให้ผู้นำพอใจ ส่วนผู้รายงานความจริงอาจถูกกล่าวหาว่าขาดศรัทธาในสังคมนิยม
บางพื้นที่จัดฉากให้เหมาดู โดยย้ายต้นข้าวมาปลูกแน่นตามเส้นทางที่เขาจะผ่าน สร้างเตาหลอมหลอก และรวบรวมผลผลิตจากหลายแห่งมาวางให้ดูเหมือนพื้นที่เดียวมีผลผลิตมหาศาล
เมื่อส่วนกลางเชื่อตัวเลขปลอม รัฐก็เรียกเก็บธัญพืชตามปริมาณที่ไม่มีอยู่จริง ชาวบ้านจึงถูกนำอาหารออกไปจนไม่เหลือกิน ทั้งยังไม่สามารถเคลื่อนย้ายหรือหลบหนีอย่างเสรี
ผลคือทุพภิกขภัยครั้งร้ายแรงที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์มนุษย์ งานวิชาการจำนวนมากประเมินผู้เสียชีวิตเป็นหลักหลายสิบล้านคน โดยตัวเลขแตกต่างตามวิธีคำนวณ บทความทางการแพทย์และประชากรศาสตร์ที่ได้รับการอ้างถึงอย่างกว้างขวางประเมินผู้เสียชีวิตจากความอดอยากราว 30 ล้านคน ขณะที่นักประวัติศาสตร์บางรายเสนอจำนวนสูงกว่านั้น
ผู้เสียชีวิตไม่ได้ตายจากการขาดอาหารเพียงอย่างเดียว บางคนถูกทำร้าย ทรมาน ใช้แรงงานจนตาย หรือถูกลงโทษเพราะพยายามหาอาหารและหลบหนี
ดังนั้นการเรียกเหตุการณ์นี้ว่า “ภัยธรรมชาติ” หรือ “ความผิดพลาดทางเศรษฐกิจ” เพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ ภัยแล้งและสภาพอากาศอาจมีส่วน แต่ความเสียหายขยายเป็นหายนะเพราะนโยบายบังคับ การยึดอาหาร ระบบข้อมูลเท็จ และการลงโทษผู้เตือนภัย
คนอดตายนอกกำแพง ขณะที่ชนชั้นนำกินอาหารหรู
หลี่บันทึกว่าในวันเกิดครบรอบ 66 ปีของเหมาเมื่อปี 1959 ขณะที่ความอดอยากกำลังรุนแรง กลุ่มเจ้าหน้าที่ใกล้ชิดผู้นำยังได้รับประทานอาหารราคาแพง เช่น ซุปรังนก นกพิราบ และหูฉลาม
เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยคนหนึ่งถึงกับกล่าวว่าเป็นเรื่องน่าละอายที่พวกเขากำลังกินอาหารหรู ขณะที่ประชาชนอดตายอยู่ภายนอก
ต่อให้เหมาไม่ได้ร่วมโต๊ะในมื้อนั้น เหตุการณ์ก็สะท้อนโลกสองใบอย่างชัดเจน
โลกหนึ่งมีบ้านพักพิเศษ รถไฟส่วนตัว แพทย์ อาหาร และเจ้าหน้าที่ให้บริการโดยไม่มีข้อจำกัด
อีกโลกหนึ่งต้องกินเปลือกไม้ ดิน หญ้า หรือยอมทิ้งลูกเพราะไม่มีอาหาร
ระบอบซึ่งอ้างความเสมอภาคได้สร้างจักรพรรดิองค์ใหม่ขึ้นมาแทนจักรพรรดิองค์เดิมเท่านั้นเอง
ความผิดพลาดที่ไม่มีใครกล้าบอกว่าเป็นความผิดพลาด
ผู้นำท้องถิ่นจำนวนหนึ่งอาจรู้ว่าผลผลิตถูกกล่าวเกินจริง แต่ไม่กล้ารายงาน เพราะระบบเลื่อนตำแหน่งและความปลอดภัยขึ้นอยู่กับการแสดงความสำเร็จ
เมื่อมีผู้วิจารณ์นโยบาย เช่น เผิงเต๋อหวย รัฐมนตรีกลาโหมซึ่งเขียนจดหมายถึงเหมาเกี่ยวกับปัญหาของก้าวกระโดดไกล แทนที่คำเตือนจะนำไปสู่การทบทวนนโยบาย เผิงกลับถูกตีความว่าโจมตีผู้นำและถูกลดอำนาจ
ผลลัพธ์คือเจ้าหน้าที่คนอื่นยิ่งไม่กล้าพูด ความผิดพลาดจึงดำเนินต่อไปนานกว่าที่ควร
ระบบของเหมาไม่ได้เพียงรับข้อมูลเท็จโดยบังเอิญ แต่สร้างแรงจูงใจให้ทุกคนโกหก แล้วลงโทษคนที่พยายามบอกความจริง
“คนตายได้ แต่ผู้นำผิดไม่ได้”
บันทึกของหลี่กล่าวว่าเหมาเคยพูดถึงประชาชนหลายสิบล้านคนที่ถูกจัดเป็นศัตรูทางชนชั้นในทำนองว่า จีนมีประชากรมาก จึงสามารถสูญเสียคนไปบางส่วนได้
คำพูดเฉพาะจากความทรงจำควรถูกอ่านอย่างระมัดระวัง แต่ทัศนะที่มองประชากรเป็นจำนวนแทนที่จะเป็นชีวิตแต่ละชีวิตปรากฏอยู่ในทั้งคำพูดและแนวทางนโยบายของเหมา
เขายังเคยกล่าวถึงสงครามนิวเคลียร์ในลักษณะที่ยอมรับความเป็นไปได้ของการสูญเสียประชากรจำนวนมหาศาล โดยเชื่อว่าจีนยังเหลือคนมากพอและสามารถฟื้นตัวได้
สิ่งที่น่ากลัวไม่ใช่เพียงตัวเลขที่เหมาอาจกล่าวไว้ แต่คือวิธีคิดว่า “มนุษย์จำนวนมากสามารถเสียสละได้” หากการเสียสละนั้นรับใช้เป้าหมายทางประวัติศาสตร์ของเขา
เมื่อผู้นำมองประชาชนเป็นมวลรวม ความตายหนึ่งล้านคนก็อาจถูกอธิบายเป็นสถิติ ความตายสิบล้านคนเป็นอุปสรรคชั่วคราว และความตายหลายสิบล้านคนเป็นราคาของความก้าวหน้า
ฟื้นอำนาจด้วยการเผาประเทศ: การปฏิวัติวัฒนธรรม
หลังความล้มเหลวของก้าวกระโดดไกล อำนาจในการบริหารของเหมาถูกจำกัดลงบางส่วน ผู้นำอย่างหลิวเส้าฉีและเติ้งเสี่ยวผิงเข้ามาฟื้นฟูเศรษฐกิจด้วยแนวทางที่ปฏิบัติจริงมากกว่า
แต่เหมาไม่ได้ยอมรับการถอยจากศูนย์กลางอำนาจอย่างสงบ ในปี 1966 เขาเริ่ม การปฏิวัติวัฒนธรรม โดยเรียกร้องให้เยาวชนโจมตีผู้มีอำนาจ คนมีการศึกษา วัฒนธรรมเก่า และผู้ถูกกล่าวหาว่าเดินตามทุนนิยม
นักเรียนและเยาวชนจำนวนมากกลายเป็นเรดการ์ด ครู อาจารย์ นักเขียน เจ้าหน้าที่ และแม้แต่พ่อแม่ของตนเองถูกลากออกมาประณามต่อสาธารณะ ถูกทุบตี ทรมาน ฆ่า หรือบังคับให้ฆ่าตัวตาย
หนังสือถูกเผา โบราณสถานและศิลปวัตถุถูกทำลาย โรงเรียนและมหาวิทยาลัยหยุดทำงาน ความสัมพันธ์ในครอบครัวแตกร้าว เพราะบุตรอาจต้องกล่าวหาบิดามารดาเพื่อแสดงความภักดีต่อเหมา
การศึกษาจากพงศาวดารท้องถิ่นและเอกสารจีนหลายพันฉบับของ Andrew Walder ประเมินว่า ความรุนแรงและการปราบปรามช่วงสำคัญของการปฏิวัติวัฒนธรรมทำให้มีผู้เสียชีวิตประมาณ 1.1–1.6 ล้านคน และการสอบสวนภายในของพรรคบางชุดประเมินใกล้เคียงถึงประมาณ 1.7 ล้านคน
จำนวนผู้ถูกข่มเหง ทำร้าย ส่งไปชนบท สูญเสียการศึกษา หรือถูกทำลายชีวิตมีมากกว่าผู้เสียชีวิตหลายเท่า
แม้แต่พรรคคอมมิวนิสต์จีนเอง ในมติประวัติศาสตร์ปี 1981 ยังยอมรับว่าการปฏิวัติวัฒนธรรมเป็นความผิดพลาดร้ายแรง ยืดเยื้อ และสร้างความเสียหายใหญ่หลวงที่สุดต่อพรรค รัฐ และประชาชนตั้งแต่ก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีน โดยระบุว่าความรับผิดชอบหลักอยู่ที่เหมา
ทำให้ผู้คนหักหลังกันเพื่อความอยู่รอด
สิ่งที่เหมาตั้งขึ้นไม่ใช่เพียงระบบลงโทษคนเห็นต่าง แต่เป็นระบบที่ทำให้ทุกคนต้องร่วมมือกับความอยุติธรรมเพื่อรักษาชีวิตของตน
หลี่ยอมรับว่าเขาเคยต้องโกหก โจมตีเพื่อนร่วมงาน และสนับสนุนสิ่งที่ขัดกับมโนธรรม เพื่อรักษาตำแหน่งและปกป้องครอบครัว
เติ้งเสี่ยวผิงเองเคยเตือนลูกว่า หากเขาถูกกวาดล้าง ลูกควรออกมากล่าวหาพ่อเพื่อเอาตัวรอด
นี่คือความสำเร็จที่น่าสยดสยองของระบบเผด็จการ มันไม่จำเป็นต้องมีตำรวจอยู่ในทุกบ้าน เพราะมันทำให้สมาชิกครอบครัว เพื่อนร่วมงาน และเพื่อนบ้านกลายเป็นผู้ตรวจสอบกันเอง
เมื่อทุกคนกลัวว่าคนใกล้ตัวอาจกล่าวหา ความไว้ใจก็พังทลาย และไม่มีใครสามารถรวมตัวกันต่อต้านอำนาจได้
ใช้ “การให้อภัย” เป็นเครื่องมือควบคุม
เหมาสามารถแสดงความเป็นกันเอง มีเสน่ห์ และทำให้คนรู้สึกว่าได้รับความเมตตา แต่หลี่มองว่าความเมตตานั้นมักมีหน้าที่ทางการเมือง
เหมาอาจเตือนผู้ใต้บังคับบัญชาว่าภูมิหลังครอบครัวของเขามีปัญหา ซึ่งตามระบบในเวลานั้นอาจนำไปสู่การถูกทำลาย แล้วจึงบอกว่าเขาไม่ถือสา
ผู้รับย่อมรู้สึกขอบคุณ แต่ในขณะเดียวกันก็เข้าใจชัดเจนว่าเหมากำชีวิตของเขาไว้ในมือ
นี่คือการควบคุมที่แนบเนียนกว่าคำขู่ตรง ๆ
“ฉันสามารถทำลายคุณได้
แต่วันนี้ฉันเลือกไม่ทำ
เพราะฉะนั้นคุณจึงเป็นหนี้ฉัน”
สร้างความสัมพันธ์ แล้วกำจัดเมื่อหมดประโยชน์
นักวิชาการ Lucian Pye สังเกตว่า รูปแบบสำคัญในชีวิตทางการเมืองของเหมาคือการสร้างความใกล้ชิดกับผู้ร่วมงาน ก่อนจะทอดทิ้งหรือหันไปเล่นงานเมื่ออีกฝ่ายกลายเป็นภัยหรือไม่ตอบสนองความต้องการของเขา
ประวัติของพรรคคอมมิวนิสต์จีนในยุคเหมาจึงเต็มไปด้วยอดีตพันธมิตรและผู้สืบทอดที่ถูกทำลาย ตั้งแต่เผิงเต๋อหวย หลิวเส้าฉี ไปจนถึงหลินเปียว
ผู้ใกล้ชิดเรียนรู้ว่าไม่มีความภักดีใดรับประกันความปลอดภัย การรอดชีวิตขึ้นอยู่กับการอ่านอารมณ์และทิศทางของผู้นำให้ทันอยู่เสมอ
ความหวาดระแวงที่กลืนกินทั้งราชสำนัก
ตามบันทึก เหมาระแวงคนรอบตัว อาหารต้องได้รับการตรวจสอบ เขาสงสัยทั้งเพื่อนร่วมพรรคและชาวต่างชาติ แม้แต่เอ็ดการ์ สโนว์ นักข่าวผู้ช่วยสร้างภาพลักษณ์เชิงบวกให้เหมาในต่างประเทศ ก็ยังถูกเหมาสงสัยว่าอาจเป็นสายลับ CIA
ความหวาดระแวงไม่ได้จำกัดอยู่ในใจของผู้นำ แต่แพร่ลงไปทั่วระบบ ทุกคนต้องระวังคำพูด เอกสาร มิตรภาพ และการแสดงออกของตน เพราะสิ่งใดก็อาจถูกตีความเป็นการต่อต้านพรรค
เมื่อผู้นำไม่ไว้ใจใคร ผู้ใต้บังคับบัญชาก็ไม่ไว้ใจกันเอง และเมื่อไม่มีความไว้ใจ การเมืองจึงเหลือเพียงการประจบ การวางแผน และการเอาตัวรอด
เศรษฐีผู้เทศนาเรื่องความเสมอภาค
หลี่ระบุว่าเหมาได้รับรายได้จำนวนมากจากค่าลิขสิทธิ์ผลงานและหนังสือรวมคำพูด จนเป็นหนึ่งในบุคคลที่มีทรัพย์สินส่วนตัวสูงที่สุดในประเทศ
ในทางเทคนิค ทรัพย์นั้นมาจากลิขสิทธิ์ ไม่ใช่การทุจริตแบบยักยอกเงินรัฐโดยตรง แต่ความย้อนแย้งยังชัดเจน
ประชาชนถูกสอนให้ต่อต้านทรัพย์สินส่วนบุคคล ใช้ชีวิตอย่างประหยัด และเสียสละเพื่อสังคม ขณะที่ผู้นำมีบ้านพัก รถไฟ พ่อครัว แพทย์ เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย อาหารพิเศษ และสิทธิที่แทบไร้ขอบเขต
คำว่าสังคมไร้ชนชั้นจึงกลายเป็นเพียงฉากหน้า ส่วนภายในเกิดชนชั้นใหม่ที่ได้อภิสิทธิ์จากความใกล้ชิดศูนย์กลางอำนาจ
ทำไมไม่มีใครหยุดเขา
คำถามสำคัญที่สุดไม่ใช่เพียงว่า “เหมาชั่วร้ายเพียงใด” แต่คือ เหตุใดระบบจึงปล่อยให้คนคนเดียวทำทั้งหมดนี้ได้
คำตอบไม่ได้อยู่ที่บุคลิกของเหมาเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่องค์ประกอบหลายอย่างซึ่งประกอบกันเป็นเครื่องจักรเผด็จการ
1. พรรค รัฐ กองทัพ และสื่ออยู่ภายใต้ศูนย์กลางเดียว
เมื่อไม่มีสถาบันอิสระ ไม่มีศาลที่ตรวจสอบผู้นำ ไม่มีสื่อเสรี และไม่มีฝ่ายค้าน การแก้ไขความผิดพลาดจึงขึ้นอยู่กับว่าผู้นำยอมรับเองหรือไม่
หากผู้นำไม่ยอมรับ ความจริงก็ไม่มีช่องทางอื่นในการบังคับให้เขาหยุด
2. ความภักดีสำคัญกว่าความสามารถ
ผู้พูดสิ่งที่เหมาต้องการฟังอยู่รอดและก้าวหน้า ส่วนผู้พูดข้อมูลที่ขัดกับความเชื่อของเขาถูกมองว่าเป็นศัตรู
สุดท้าย คนรอบผู้นำจึงไม่ได้ถูกคัดเลือกเพราะคิดเก่งหรือกล้าทักท้วง แต่เพราะประจบเก่งและอ่านทิศทางการเมืองเป็น
3. ผู้นำถูกทำให้เป็นสัญลักษณ์ของชาติ
เมื่อเหมากลายเป็น “ดวงอาทิตย์แดง” และความคิดของเขาถูกยกให้เป็นความจริงสูงสุด การวิจารณ์นโยบายก็ถูกตีความว่าเป็นการต่อต้านชาติ พรรค และการปฏิวัติ
ผู้คนไม่ต้องพิสูจน์ว่าคำวิจารณ์ผิด เพียงกล่าวหาว่าผู้วิจารณ์ไม่ภักดีก็เพียงพอแล้ว
4. ความกลัวทำให้ทุกคนโกหกพร้อมกัน
คนระดับล่างโกหกคนระดับบน คนระดับบนโกหกผู้นำ และประชาชนแสดงท่าทีว่าตนเชื่อ
ทุกคนอาจรู้ว่าข้อมูลเป็นเท็จ แต่ไม่มีใครอยากเป็นคนแรกที่พูด เพราะผู้พูดคนแรกอาจถูกลงโทษก่อนที่คนอื่นจะยอมรับว่าความจริงคืออะไร
5. ผู้ได้ประโยชน์ช่วยรักษาระบบ
เจ้าหน้าที่ระดับสูง กองทัพ หน่วยรักษาความปลอดภัย และกลุ่มบริวารได้รับตำแหน่ง บ้าน อาหาร การคุ้มครอง และอภิสิทธิ์จากระบบ
แม้บางคนจะไม่ชอบเหมา แต่การล่มของเหมาอาจหมายถึงการล่มของตนเอง พวกเขาจึงมีแรงจูงใจให้รักษาระบบต่อไป
6. ความสำเร็จในอดีตกลายเป็นใบอนุญาตให้ทำลายอนาคต
เหมามีบทบาทสำคัญในการชนะสงครามกลางเมืองและก่อตั้งรัฐใหม่ ความสำเร็จเหล่านี้ทำให้คนจำนวนมากเชื่อว่าเขามีวิสัยทัศน์พิเศษ หรือถึงจะทำผิดก็ยังควรได้รับการให้อภัยเพราะเคยมีคุณูปการ
แต่บุญคุณในอดีตไม่ควรเป็นเช็คเปล่าที่อนุญาตให้ผู้นำทำอะไรก็ได้ในอนาคต
บันทึกของแพทย์น่าเชื่อเพียงใด
หนังสือ The Private Life of Chairman Mao ตีพิมพ์ในปี 1994 หลี่จื้อสุ่ยอ้างว่าเคยจดบันทึกเกี่ยวกับชีวิตในวงใกล้ชิดของเหมาไว้หลายเล่ม แต่เผาทำลายในช่วงต้นการปฏิวัติวัฒนธรรมเพราะกลัวถูกเรดการ์ดค้นพบ หนังสือจึงเขียนขึ้นภายหลังจากความทรงจำและบันทึกที่เขารื้อฟื้นใหม่
นักวิชาการบางคนเห็นว่าภาพรวมของหนังสือมีความน่าเชื่อถือ เพราะหลี่อยู่ใกล้เหมาจริง ปรากฏในภาพถ่ายและเหตุการณ์สำคัญ และรายละเอียดทางการเมืองหลายเรื่องสอดคล้องกับหลักฐานอื่น
นักวิชาการอีกส่วนและอดีตเจ้าหน้าที่ในวงเหมาคัดค้านว่า หลี่ไม่ได้ใกล้ชิดเหมาทุกช่วงเวลาตามที่หนังสือทำให้เข้าใจ คำสนทนาที่อ้างแบบคำต่อคำย้อนหลังหลายสิบปีไม่น่าเชื่อถือ และฉบับภาษาอังกฤษถูกบรรณาธิการเน้นรายละเอียดอื้อฉาวมากกว่าฉบับภาษาจีน
ท่าทีที่สมเหตุสมผลจึงไม่ใช่เชื่อทุกคำอย่างไร้เงื่อนไข และไม่ใช่ปัดทั้งเล่มเป็นเรื่องแต่ง
ควรอ่านดังนี้:
หลี่เป็นพยานวงในที่สำคัญและมีโอกาสเห็นสิ่งที่คนทั่วไปไม่เห็น
ภาพรวมเรื่องราชสำนัก ความหวาดกลัว ความเจ้าชู้ และอภิสิทธิ์ของเหมามีน้ำหนักมาก
คำพูดแบบคำต่อคำ ตัวเลขเฉพาะ และเหตุการณ์อื้อฉาวที่ไม่มีหลักฐานอื่นรองรับควรเผื่อความคลาดเคลื่อน
เหตุการณ์ทางการเมืองและผลจากนโยบายไม่จำเป็นต้องพึ่งบันทึกของหลี่เพียงแหล่งเดียว เพราะมีเอกสารและงานวิจัยอื่นยืนยันจำนวนมาก
ต่อให้ตัดข้อกล่าวหาที่อ่อนที่สุดออกทั้งหมด สิ่งที่เหลือก็ยังเพียงพอจะตัดสินยุคของเหมาได้อย่างรุนแรงอยู่ดี
สรุป: ความเลวร้ายที่สุดของเหมาไม่ใช่ความสกปรกหรือความเจ้าชู้
เรื่องไม่แปรงฟัน ไม่อาบน้ำ มีคู่นอนจำนวนมาก เชื่อว่าหญิงสาวช่วยต่ออายุ ใช้อำนาจเข้าถึงผู้หญิง และอาจแพร่โรคโดยไม่รับผิดชอบ เป็นรายละเอียดที่ทำให้เราเห็นตัวตนของเหมาในพื้นที่ส่วนตัว
แต่ทั้งหมดนั้นยังไม่ใช่ความเลวร้ายที่สุด
ความเลวร้ายที่สุดคือ เขาสร้างระบบที่ทำให้
ผู้พูดความจริงถูกลงโทษ
ผู้โกหกให้ผู้นำพอใจได้รับรางวัล
เพื่อนต้องกล่าวหาเพื่อน
ลูกต้องกล่าวหาพ่อแม่
คนใกล้ชิดถูกใช้แล้วกำจัด
ผู้หญิงกลายเป็นทรัพยากรส่วนตัว
ประชาชนกลายเป็นตัวเลขที่สูญเสียได้
ความผิดพลาดของผู้นำไม่สามารถถูกแก้ไข จนกว่าคนจำนวนมหาศาลจะตาย
เหมาจึงไม่ได้เป็นเพียง “คนเลวที่บังเอิญได้เป็นผู้นำ” เขาคือผลผลิตของระบบที่รวบอำนาจทั้งหมดไว้ในมือคนคนเดียว แล้วทำลายทุกกลไกที่อาจบอกเขาว่า ไม่
และเมื่อคนคนหนึ่งกลายเป็นใหญ่กว่ากฎหมาย ใหญ่กว่าความจริง และใหญ่กว่าชีวิตของประชาชน ประเทศทั้งประเทศก็เหลือสถานะเพียงห้องทดลองสำหรับอัตตาของเขา
เผด็จการไม่ได้เริ่มต้นในวันที่ผู้นำสั่งฆ่าคนเป็นล้าน
มันเริ่มต้นในวันที่ไม่มีใครกล้าบอกผู้นำว่าเขาผิด
และสมบูรณ์แบบในวันที่ทุกคนรู้ว่าเขาผิด แต่ยังต้องปรบมือให้
เอกสารและแหล่งอ้างอิง
Li Zhisui, The Private Life of Chairman Mao: The Memoirs of Mao’s Personal Physician, Random House, 1994. รายละเอียดหนังสือ ประวัติการจัดทำ และข้อโต้แย้งเกี่ยวกับฉบับภาษาอังกฤษและภาษาจีน
Jonathan Mirsky, “Unmasking the Monster,” The New York Review of Books, 17 November 1994. บทวิจารณ์โดยละเอียดเกี่ยวกับบันทึกของหลี่ ชีวิตส่วนตัวของเหมา ราชสำนัก การอดอยาก และบรรยากาศความหวาดกลัว
Roderick MacFarquhar, “Who Was Mao Zedong?”, The New York Review of Books, 2012. การประเมินบันทึกวงในและงานชีวประวัติเหมาโดยนักประวัติศาสตร์จีนสมัยใหม่
Václav Smil, “China’s Great Famine: 40 Years Later,” British Medical Journal, 1999. การประเมินความอดอยากและจำนวนผู้เสียชีวิตประมาณ 30 ล้านคน
Association for Asian Studies, “China’s Great Leap Forward.” ภาพรวมสาเหตุ นโยบาย และจำนวนผู้เสียชีวิตจากทุพภิกขภัย
Andrew G. Walder, งานวิจัยเกี่ยวกับความรุนแรงในการปฏิวัติวัฒนธรรม สรุปโดย Stanford University โดยประเมินผู้เสียชีวิตประมาณ 1.1–1.6 ล้านคน และอ้างผลสอบสวนภายในที่สูงถึงประมาณ 1.7 ล้านคน
Sciences Po, “Chronology of Mass Killings during the Chinese Cultural Revolution.” ประเภทและรูปแบบการสังหารหมู่ การทรมาน การประหาร และการกวาดล้างทางการเมือง
มติพรรคคอมมิวนิสต์จีนปี 1981 ว่าด้วยประวัติศาสตร์ของพรรค ซึ่งยอมรับความเสียหายร้ายแรงของการปฏิวัติวัฒนธรรมและความรับผิดชอบหลักของเหมา
Frederick C. Teiwes, “Seeking the Historical Mao,” งานทบทวนเชิงวิชาการเกี่ยวกับภาพเหมาจากบันทึก ชีวประวัติ และหลักฐานทางประวัติศาสตร์
Perry Link, “A Fallen Artist in Mao’s China,” The New York Review of Books, 2023. ข้อสังเกตว่าประเด็นชีวิตทางเพศมักบดบังเนื้อหาที่หนักกว่าของบันทึก ได้แก่ ความเย็นชาและความทุกข์ของประชาชนหลายล้านคน
