สำรวจอัลกุรอาน หะดีษ บริบททางประวัติศาสตร์ และความเห็นที่แตกต่างในโลกมุสลิม
เมื่อมีผู้กล่าวว่า “อิสลามห้ามดนตรี” เราควรถามกลับก่อนว่า คำว่า อิสลาม ในประโยคนี้หมายถึงอะไร
หมายถึงพระดำรัสในอัลกุรอานโดยตรง?
หมายถึงคำพูดของศาสดามุฮัมมัด?
หมายถึงคำอธิบายของสาวก?
หมายถึงคำวินิจฉัยของนักนิติศาสตร์สุหนี่สำนักหนึ่ง?
หรือหมายถึงแนวปฏิบัติของชุมชนมุสลิมบางกลุ่ม?
คำถามนี้สำคัญมาก เพราะหลักฐานแต่ละประเภทมีฐานะและระดับความแน่นอนไม่เท่ากัน การพูดรวม ๆ ว่า “ศาสนาห้าม” อาจทำให้ผู้อ่านเข้าใจว่าอัลกุรอานมีโองการประกาศตรง ๆ ว่า
“จงอย่าฟังเพลงและอย่าเล่นเครื่องดนตรี”
แต่แท้จริงแล้ว ไม่มีโองการใดในอัลกุรอานที่ใช้ถ้อยคำเช่นนั้นโดยตรง
ข้อวินิจฉัยเรื่องดนตรีเกิดจากการนำโองการบางตอน หะดีษบางบท ความเข้าใจของสาวก และหลักนิติศาสตร์มาประกอบกัน นักวิชาการบางกลุ่มเห็นว่าหลักฐานเหล่านี้เพียงพอสำหรับการห้ามเครื่องดนตรีเกือบทั้งหมด ขณะที่อีกกลุ่มเห็นว่าหลักฐานกำลังตำหนิดนตรีในบริบทของสุรา ความสำส่อน ความฟุ่มเฟือย หรือการละเลยหน้าที่ ไม่ได้ห้ามเสียงดนตรีทุกชนิดโดยธรรมชาติของมัน
บทความนี้จึงไม่ได้พยายามบอกผู้อ่านว่าต้องเลือกฝ่ายใด แต่จะตรวจว่า
ตัวบทต้นทางกล่าวอะไรจริง
ตัวบทมีฐานะและความน่าเชื่อถือระดับใด
ฝ่ายที่ถือว่าดนตรีต้องห้ามให้เหตุผลอย่างไร
ฝ่ายคัดค้านตอบอย่างไร
ความแตกต่างระหว่างสุหนี่ ชีอะ และสำนักนิติศาสตร์มีผลอย่างไร
ข้อสรุปใดพูดได้อย่างมั่นใจ และข้อสรุปใดยังเป็นการตีความ
1. ต้องแยก “อัลกุรอาน” “ซุนนะฮ์” และ “หะดีษ” ออกจากกัน
อัลกุรอาน
อัลกุรอาน ภาษาอาหรับเขียนว่า
القرآن
al-Qurʾān — อัลกุรอาน
หมายถึง “สิ่งที่ถูกอ่านหรือถูกรจนาให้อ่าน”
สำหรับมุสลิม อัลกุรอานคือพระดำรัสของอัลลอฮ์ที่ประทานแก่ศาสดามุฮัมมัด จึงเป็นหลักฐานสูงสุดทางศาสนา
ซุนนะฮ์
السُّنَّة
al-Sunnah — อัซซุนนะฮ์
หมายถึง “แบบอย่าง แนวทาง หรือวิถีปฏิบัติ”
ในบริบทศาสนา หมายถึงแบบอย่างของศาสดามุฮัมมัด ทั้งคำพูด การกระทำ และสิ่งที่ท่านเห็นแล้วมิได้คัดค้าน
หะดีษ
الحديث
al-Ḥadīth — อัลหะดีษ
หมายถึง “รายงาน เรื่องเล่า หรือคำบอกเล่า”
หะดีษคือรายงานที่อ้างว่าเล่าถึงคำพูด การกระทำ หรือการยอมรับของศาสดา จึงต้องแยกให้ชัดว่า
ซุนนะฮ์คือแบบอย่างที่เชื่อว่าศาสดาปฏิบัติจริง ส่วนหะดีษคือหลักฐานที่มนุษย์ใช้รายงานว่าแบบอย่างนั้นคืออะไร
หะดีษแต่ละบทประกอบด้วยสองส่วนสำคัญ
สายผู้รายงาน
الإسناد
al-Isnād — อัลอิสนาด
หมายถึงลำดับบุคคลที่ถ่ายทอดรายงานต่อกันมา
ตัวเนื้อหา
المتن
al-Matn — อัลมัตน์
หมายถึงข้อความหรือเรื่องราวที่ถูกรายงาน
ดังนั้น หะดีษไม่ใช่สมุดที่ศาสดาเขียนเอง แต่เป็นคำบอกเล่าที่ต้องตรวจทั้งสายผู้รายงานและเนื้อหา
2. หะดีษมีระดับความน่าเชื่อถือหรือไม่?
มี และซับซ้อนพอสมควร
ระดับที่คนทั่วไปพบได้บ่อย ได้แก่
| คำอาหรับ | คำอ่าน | ความหมายโดยย่อ |
|---|---|---|
| صحيح | Ṣaḥīḥ — เศาะฮีหฺ | ถูกต้องหรือแข็งแรงตามเกณฑ์วิชาหะดีษ |
| حسن | Ḥasan — หะสัน | ดีและใช้เป็นหลักฐานได้ แต่ต่ำกว่าเศาะฮีหฺ |
| ضعيف | Ḍaʿīf — เฎาะอีฟ | อ่อน มีข้อบกพร่องในสายหรือผู้รายงาน |
| موضوع | Mawḍūʿ — เมาฎูอ์ | แต่งขึ้นหรือปลอม |
คำว่า เศาะฮีหฺ ไม่ได้หมายความว่าได้รับการพิสูจน์แบบบันทึกเสียงหรือเอกสารร่วมสมัย แต่หมายความว่าผ่านเกณฑ์ของศาสตร์หะดีษ เช่น
สายผู้รายงานต่อเนื่อง
ผู้รายงานได้รับการประเมินว่าซื่อสัตย์
มีความจำหรือความแม่นยำเพียงพอ
ไม่ขัดกับรายงานที่แข็งแรงกว่า
ไม่มีข้อบกพร่องซ่อนเร้นที่นักวิชาการตรวจพบ
หะดีษยังแบ่งตามว่าอ้างถึงใคร
| ประเภท | คำอ่าน | หมายถึง |
|---|---|---|
| مرفوع | Marfūʿ — มัรฟูอ์ | รายงานที่ย้อนไปถึงศาสดา |
| موقوف | Mawqūf — เมากูฟ | รายงานที่หยุดอยู่ที่สาวก |
| مقطوع | Maqṭūʿ — มักฏูอ์ | คำของผู้ติดตามสาวกหรือคนรุ่นหลัง |
คำอธิบายของสาวกจึงมีน้ำหนักทางประวัติศาสตร์และการตีความ แต่ ไม่เท่ากับถ้อยคำของอัลกุรอานหรือคำพูดที่พิสูจน์ว่าเป็นของศาสดา
หะดีษยังแบ่งตามจำนวนสายรายงาน เช่น
متواتر
Mutawātir — มุตะวาติร
รายงานที่มีผู้ถ่ายทอดจำนวนมากในแต่ละชั้น จนถือว่าไม่น่าร่วมกันแต่งเรื่องขึ้น
และ
آحاد
Āḥād — อาฮาด
รายงานที่ไม่ถึงระดับมุตะวาติร แม้บางบทจะจัดเป็นเศาะฮีหฺก็ตาม
หะดีษส่วนใหญ่ รวมทั้งหะดีษสำคัญจำนวนมากในกฎหมายอิสลาม อยู่ในกลุ่มอาฮาด
3. หลักฐานจากอัลกุรอาน: มีคำว่าเพลงหรือเครื่องดนตรีหรือไม่?
โองการที่ถูกอ้างมากที่สุดคือซูเราะฮ์ลุกมาน 31:6
ข้อความอาหรับตอนสำคัญคือ
وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ
Wa mina al-nāsi man yashtarī lahwa al-ḥadīthi li-yuḍilla ʿan sabīli Allāhi bi-ghayri ʿilm
แปลโดยใจความว่า
“และในหมู่มนุษย์นั้น มีผู้ซื้อถ้อยคำหรือเรื่องบันเทิงอันทำให้ไขว้เขว เพื่อทำให้ผู้อื่นหลงไปจากทางของอัลลอฮ์โดยปราศจากความรู้”
คำสำคัญคือ
لَهْوَ الْحَدِيثِ
lahw al-ḥadīth — ละฮ์วุลหะดีษ
แปลได้ประมาณว่า “ถ้อยคำบันเทิง เรื่องที่ทำให้ไขว้เขว หรือเรื่องไร้สาระ”
ในโองการนี้ ไม่มีคำว่าเพลง การร้อง หรือเครื่องดนตรีโดยตรง ข้อความยังมีเงื่อนไขสำคัญว่า สิ่งนั้นถูกใช้
“เพื่อทำให้ผู้อื่นหลงจากทางของอัลลอฮ์”
อย่างไรก็ตาม มีรายงานว่าอับดุลลอฮ์ อิบนุมัสอูด ซึ่งเป็นสาวกคนสำคัญ ตีความคำว่า lahw al-ḥadīth ว่าหมายถึง “การร้องเพลง” และนักอรรถาธิบายจำนวนหนึ่งรับความเห็นนี้ไว้
เหตุผลของฝ่ายห้าม
ฝ่ายห้ามเห็นว่า
สาวกผู้ใกล้ชิดศาสดาเข้าใจคำนี้ว่ารวมถึงการร้องเพลง
เพลงและสิ่งบันเทิงอาจทำให้มนุษย์หลงลืมศาสนา
เมื่ออ่านร่วมกับหะดีษเกี่ยวกับเครื่องดนตรี โองการนี้ยิ่งสนับสนุนข้อห้าม
คำโต้แย้ง
ฝ่ายคัดค้านตอบว่า
นี่เป็นคำอธิบายของสาวก ไม่ใช่คำจำกัดความที่เขียนอยู่ในโองการ
คำว่า lahw al-ḥadīth กว้างกว่าเพลง อาจรวมเรื่องเล่าหลอกลวง การโฆษณาชวนเชื่อ หรือความบันเทิงชนิดใดก็ได้
สิ่งที่โองการตำหนิไม่ใช่เพียงความบันเทิง แต่คือการใช้มัน เพื่อทำให้คนหลงจากทางพระเจ้า
การขยายจาก “เพลงที่ใช้ชักนำให้หลงทาง” ไปเป็น “ดนตรีทุกชนิดต้องห้าม” ต้องอาศัยการอนุมานเพิ่ม
ดังนั้น สิ่งที่กล่าวได้อย่างแม่นยำคือ
อัลกุรอานตำหนิความบันเทิงหรือถ้อยคำที่ถูกใช้เพื่อทำให้คนหลงจากทางพระเจ้า แต่มิได้บัญญัติด้วยถ้อยคำตรง ๆ ว่าเครื่องดนตรีทุกชนิดเป็นสิ่งต้องห้าม
แม้แหล่งฟัตวาฝ่ายเคร่งอย่าง IslamWeb ก็ยอมรับว่าไม่มีข้อความชัดแจ้งในอัลกุรอานที่ประกาศห้ามเครื่องดนตรีโดยชื่อ แต่เห็นว่ามีโองการที่นักอรรถาธิบายใช้เป็นหลักฐานประกอบ
4. หลักฐานสำคัญที่สุดของฝ่ายห้าม: เศาะฮีหฺอัลบุคอรี 5590
หลักฐานที่ฝ่ายห้ามใช้หนักที่สุดไม่ได้อยู่ในอัลกุรอาน แต่อยู่ใน
صحيح البخاري
Ṣaḥīḥ al-Bukhārī — เศาะฮีหฺอัลบุคอรี
ซึ่งสุหนี่ส่วนใหญ่ถือว่าเป็นชุดหะดีษที่น่าเชื่อถือที่สุดชุดหนึ่งรองจากอัลกุรอาน
ข้อความสำคัญในหะดีษหมายเลข 5590 คือ
لَيَكُونَنَّ مِنْ أُمَّتِي أَقْوَامٌ يَسْتَحِلُّونَ الْحِرَ وَالْحَرِيرَ وَالْخَمْرَ وَالْمَعَازِفَ
La-yakūnanna min ummatī aqwāmun yastaḥillūna al-ḥira wa al-ḥarīra wa al-khamra wa al-maʿāzif
แปลโดยใจความว่า
“แน่นอนว่าจะมีคนบางกลุ่มจากประชาชาติของฉัน ซึ่งถือว่าการผิดประเวณี ผ้าไหม สุรา และเครื่องดนตรีเป็นสิ่งอนุญาต”
คำสำคัญคือ
الْمَعَازِف
al-maʿāzif — อัลมะอาซิฟ
โดยทั่วไปหมายถึง “เครื่องดนตรี เครื่องบรรเลง หรืออุปกรณ์ให้ความบันเทิงทางดนตรี”
ข้อความฉบับแปลของเศาะฮีหฺอัลบุคอรีระบุสิ่งเหล่านี้ไว้ในรายการเดียวกันอย่างชัดเจน
เหตุผลของฝ่ายห้าม
ตรรกะหลักมีดังนี้
หะดีษกล่าวว่าคนบางกลุ่มจะ “ถือว่าสิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งอนุญาต”
คำว่า yastaḥillūna สื่อว่าพวกเขาทำสิ่งที่เดิมต้องห้ามให้กลายเป็นของอนุญาต
การผิดประเวณีและสุราเป็นสิ่งต้องห้ามอย่างแน่นอน
เครื่องดนตรีถูกวางไว้ในรายการเดียวกัน
ดังนั้นเครื่องดนตรีจึงเป็นสิ่งต้องห้ามเช่นกัน
กรณีที่อนุญาตกลองดัฟฟ์ในงานอีดหรืองานแต่งเป็นข้อยกเว้นเฉพาะ
แหล่งฟัตวาฝ่ายเคร่ง เช่น IslamQA และ IslamWeb ใช้เหตุผลนี้ และสรุปว่าไม่อนุญาตให้เล่นหรือฟังเครื่องดนตรีโดยทั่วไป ยกเว้นดัฟฟ์ในบางโอกาสตามเงื่อนไข
นี่เป็นเหตุผลทางภาษาที่จริงจัง ไม่ควรถูกปัดทิ้งว่าเป็นเพียงความเคร่งโดยไม่มีหลักฐาน
5. ปัญหาด้านสายรายงานของบุคอรี 5590
แม้หะดีษนี้อยู่ในเศาะฮีหฺอัลบุคอรี แต่มีข้ออภิปรายทางวิชาหะดีษอยู่สองประเด็น
รูปแบบรายงานที่เรียกว่า “มุอัลลัก”
مُعَلَّق
Muʿallaq — มุอัลลัก
หมายถึงรายงานที่ผู้รวบรวมละบางส่วนของสายผู้รายงานตอนต้นไว้ในตำแหน่งที่บันทึก
อัลบุคอรีขึ้นต้นรายงานนี้ประมาณว่า “ฮิชาม อิบนุอัมมารกล่าวว่า…” จึงไม่ได้ใช้รูปแบบแสดงการรับฟังโดยตรงอย่างเต็มรูปในตำแหน่งนั้น
อิบนุหัซม์ นักนิติศาสตร์สำนักซอฮิรี ใช้จุดนี้คัดค้านว่า สายรายงานระหว่างอัลบุคอรีกับฮิชามไม่ต่อเนื่อง จึงไม่ควรใช้เป็นหลักฐานเด็ดขาดในการห้ามดนตรี
ฝ่ายที่รับรองหะดีษตอบว่า
อัลบุคอรีรู้จักและเคยเรียนกับฮิชาม อิบนุอัมมาร
มีสายรายงานที่เชื่อมต่อในแหล่งอื่น
นักวิชาการหะดีษสำคัญ เช่น อิบนุศเศาะลาห์และอิบนุหะญัร เห็นว่ารายงานนี้รับรองได้
ดังนั้น ในสุหนี่กระแสหลัก ข้อคัดค้านของอิบนุหัซม์ ไม่ได้กลายเป็นความเห็นส่วนใหญ่ หะดีษนี้ยังคงถูกจัดว่าแข็งแรง
แต่การที่มีข้อถกเถียงนี้ก็ทำให้ไม่ควรกล่าวว่า ไม่มีนักวิชาการสำคัญคนใดเคยตั้งคำถามกับมันเลย
ความไม่แน่นอนเรื่องชื่อผู้รายงานต้นสาย
รายงานระบุผู้ถ่ายทอดจากศาสดาว่า
“อบูอามิร หรืออบูมาลิก อัลอัชอะรี”
คำว่า “หรือ” แสดงว่าชื่อบุคคลไม่แน่นอนในรายละเอียด นักวิชาการฝ่ายรับรองเห็นว่าทั้งสองเป็นสาวกที่ได้รับความเชื่อถือ จึงไม่กระทบสาระของรายงาน แต่ในมุมประวัติศาสตร์สมัยใหม่ จุดนี้ยังแสดงว่าการถ่ายทอดไม่ได้รักษารายละเอียดทุกอย่างอย่างสมบูรณ์แบบ
6. ต่อให้หะดีษแท้ ก็ยังต้องถามว่า “ห้ามอะไรแน่?”
ความแท้ของรายงานกับความหมายทางกฎหมายเป็นคนละคำถาม
ต่อให้ยอมรับว่าศาสดากล่าวข้อความนี้จริง ก็ยังต้องวินิจฉัยว่า
ห้ามเครื่องดนตรีทุกประเภทหรือบางประเภท
ห้ามการเล่นหรือรวมถึงการฟัง
ห้ามโดยธรรมชาติของตัวเครื่องดนตรี
หรือห้ามเพราะเป็นองค์ประกอบของงานสุราและความเสเพล
เป็นกฎทั่วไปหรือคำพยากรณ์ถึงสังคมกลุ่มหนึ่ง
การกล่าวถึงหลายสิ่งในรายการเดียวกันทำให้ข้อห้ามมีขอบเขตเหมือนกันทั้งหมดหรือไม่
บริบทภายในหะดีษ
ส่วนต่อจากรายการดังกล่าวเล่าถึงคนมั่งคั่งบนภูเขา มีฝูงสัตว์ และปฏิเสธผู้ยากไร้ที่มาขอความช่วยเหลือ ก่อนถูกลงโทษ
นอกจากนี้ หะดีษอยู่ใน “หมวดเครื่องดื่ม” ของอัลบุคอรี ไม่ใช่หมวดชื่อ “การห้ามดนตรี”
จึงอ่านได้สองแบบ
แบบที่หนึ่ง: แจกแจงของต้องห้ามแต่ละชนิด
ทุกสิ่งในรายการเป็นของต้องห้ามแยกจากกัน เครื่องดนตรีจึงผิดด้วยตัวมันเอง
แบบที่สอง: ภาพรวมของวัฒนธรรมความเสเพล
หะดีษกำลังวาดภาพกลุ่มคนที่ประกอบด้วย
การผิดประเวณี
สุรา
ความบันเทิง
ความฟุ่มเฟือย
ความเย่อหยิ่ง
การเพิกเฉยต่อคนเดือดร้อน
ภายใต้แนวอ่านนี้ สิ่งที่ถูกประณามคือ วิถีชีวิตทั้งชุด ไม่ใช่เสียงจากเครื่องดนตรีทุกชนิดในทุกสถานการณ์
ดาร์อัลอิฟตาอ์แห่งอียิปต์เสนอแนวอ่านคล้ายกัน โดยมองว่าหะดีษเชื่อมดนตรีกับงานรื่นเริงที่ประกอบด้วยสุราและความเสื่อม มิใช่หลักฐานเด็ดขาดว่าดนตรีทุกชนิดต้องห้ามโดยตัวมันเอง
7. ตัวอย่าง “ผ้าไหม” แสดงว่ารายการเดียวกันไม่ได้หมายถึงกฎไร้เงื่อนไข
คำว่า “ผ้าไหม” อยู่ในรายการเดียวกับสุรา การผิดประเวณี และเครื่องดนตรี
แต่ในกฎหมายสุหนี่ทั่วไป
ข้อห้ามผ้าไหมมุ่งที่ผู้ชาย ไม่ใช่ผู้หญิง
มีข้อยกเว้นด้านการรักษาโรค
มีการอภิปรายเรื่องปริมาณเล็กน้อยหรือส่วนประดับ
ดังนั้น การที่สิ่งหนึ่งถูกวางไว้ในรายการของต้องห้าม ไม่ได้พิสูจน์โดยตัวมันเองว่า
ต้องห้ามแก่ทุกคน ทุกเวลา ทุกปริมาณ และทุกวัตถุประสงค์
ฝ่ายห้ามอาจตอบว่า ขอบเขตของผ้าไหมถูกจำกัดด้วยหะดีษบทอื่น ส่วนเครื่องดนตรีไม่มีข้อยกเว้นกว้างเช่นนั้น
ฝ่ายคัดค้านอาจตอบว่า หะดีษเรื่องวันอีดและงานแต่งก็ทำหน้าที่แสดงว่าการร้องและเครื่องดนตรีไม่ได้มีสถานะเดียวในทุกบริบท
จุดนี้จึงไม่ใช่บทพิสูจน์สำเร็จรูป แต่เป็นคำเตือนว่า อย่าอ่านรายการหนึ่งเหมือนข้อกฎหมายที่ไม่มีเงื่อนไขโดยไม่ตรวจตัวบทอื่น
8. หะดีษที่ดูเหมือนอนุญาตการร้องและเครื่องดนตรี
เด็กหญิงร้องเพลงในวันอีด
เศาะฮีหฺอัลบุคอรี 952 รายงานว่า เด็กหญิงชาวอันศอรสองคนร้องเรื่องราวเกี่ยวกับสงครามบุอาษอยู่ในบ้านของอาอิชะฮ์
อบูบักรกล่าวตำหนิประมาณว่า
“เครื่องดนตรีของชัยฏอนในบ้านของศาสนทูตแห่งอัลลอฮ์หรือ?”
แต่ศาสดาตอบว่า
“ปล่อยพวกเธอเถิด เพราะทุกประชาชาติมีเทศกาล และนี่คือเทศกาลของเรา”
ตัวรายงานยังบอกด้วยว่าเด็กหญิงเหล่านั้นไม่ใช่นักร้องอาชีพ
มีการตีกลองดัฟฟ์
อีกรายงานในเศาะฮีหฺอัลบุคอรีกล่าวว่าเด็กหญิงสองคนกำลังตีเครื่องคล้ายกลองกรอบในวันมินา ศาสดาสั่งให้อบูบักรปล่อยพวกเธอ เพราะเป็นวันเฉลิมฉลอง
เครื่องดนตรีดังกล่าวเรียกว่า
الدُّفّ
al-Duff — อัดดัฟฟ์
กลองกรอบหรือกลองมือชนิดหนึ่ง
ฝ่ายห้ามอธิบายอย่างไร?
ฝ่ายห้ามไม่ได้ปฏิเสธรายงานเหล่านี้ แต่ตีความว่าเป็น
رخصة
Rukhṣah — รุคเศาะฮ์
ข้อยกเว้นหรือการผ่อนผันในกรณีเฉพาะ
ได้แก่
วันอีด
งานแต่ง
ผู้หญิงหรือเด็กหญิง
การใช้ดัฟฟ์
เนื้อหาไม่ลามก
ไม่ใช่งานสุราหรือความสำส่อน
จากมุมนี้ ข้อยกเว้นยืนยันว่ากฎทั่วไปยังคงเป็นการห้าม เพราะถ้าดนตรีอนุญาตอยู่แล้วก็ไม่ต้องมีข้อยกเว้น
ฝ่ายผ่อนปรนอธิบายอย่างไร?
ฝ่ายผ่อนปรนเห็นว่า ศาสดาไม่ได้ปฏิบัติต่อเสียงร้องและการตีกลองว่าเป็นสิ่งชั่วโดยตัวมันเอง แต่ดูที่
เนื้อหา
ผู้เข้าร่วม
โอกาส
ผลต่อศีลธรรม
การพ่วงกับสิ่งต้องห้าม
ถ้าดนตรีทุกชนิดผิดด้วยธรรมชาติของมัน ศาสดาควรสั่งให้หยุดทันที มิใช่อนุญาตเพราะเป็นวันเทศกาล
ข้อพิพาทจึงอยู่ที่ว่า กรณีนี้เป็น ข้อยกเว้นแคบจากข้อห้ามทั่วไป หรือเป็น ตัวอย่างว่าคำตัดสินเปลี่ยนตามบริบท
9. รายงานอื่นที่ฝ่ายห้ามใช้ประกอบ
อิบนุมาญะฮ์ 4020
มีรายงานกล่าวถึงคนที่จะดื่มสุราโดยเรียกชื่ออื่น และมีเครื่องดนตรีกับนักร้องหญิงเล่นให้ ก่อนถูกลงโทษ รายงานดังกล่าวได้รับการจัดระดับว่าหะสันในฉบับที่นิยมอ้าง
เนื้อหานี้สนับสนุนฝ่ายห้าม เพราะเชื่อมเครื่องดนตรีกับการลงโทษ
แต่ฝ่ายคัดค้านชี้ว่า รายงานกำลังพูดถึง
การดื่มสุรา
การหลอกเปลี่ยนชื่อสุรา
นักร้องหญิงในงานเริงรมย์
สภาพงานเลี้ยงเสเพล
จึงอาจตำหนิองค์ประกอบรวมของงาน มากกว่าห้ามเสียงดนตรีโดยลำพัง
การหลีกเลี่ยงเสียงปี่
มีรายงานว่าอิบนุอุมัรได้ยินเสียงปี่แล้วเอานิ้วอุดหู และกล่าวว่าศาสดาเคยทำเช่นนั้น
ฝ่ายห้ามเห็นว่านี่แสดงถึงการหลีกเลี่ยงดนตรี
ฝ่ายคัดค้านชี้ว่า
รายงานเล่าการกระทำ ไม่ได้บันทึกคำสั่งห้าม
ศาสดาไม่ได้สั่งให้ผู้อื่นอุดหู
อาจเป็นความเคร่งส่วนบุคคลหรือบริบทเฉพาะ
การหลีกเลี่ยงด้วยตนเองไม่จำเป็นต้องเท่ากับการประกาศว่า ทุกคนทำแล้วมีบาป
10. “ห้าม” ในกฎหมายอิสลามไม่ได้มีเพียงระดับเดียว
นิติศาสตร์อิสลามเรียกว่า
الفقه
al-Fiqh — อัลฟิกฮ์
ความเข้าใจและการวินิจฉัยกฎหมายศาสนา
โดยทั่วไปจำแนกการกระทำเป็นห้าระดับ
| ระดับ | คำอ่าน | ความหมาย |
|---|---|---|
| واجب / فرض | Wājib/Farḍ — วาญิบ/ฟัรฎู | จำเป็นต้องทำ |
| مستحب / مندوب | Mustaḥabb/Mandūb — มุสตะหับ/มันดูบ | ส่งเสริมให้ทำ |
| مباح | Mubāḥ — มุบาห์ | อนุญาต เป็นกลาง |
| مكروه | Makrūh — มักรูฮ์ | ไม่ส่งเสริม ควรหลีกเลี่ยง |
| حرام | Ḥarām — ฮะรอม | ต้องห้าม |
ปัญหาในการสื่อสารทั่วไปคือ คำว่า
ไม่เหมาะ
ไม่ส่งเสริม
ควรหลีกเลี่ยง
นำไปสู่สิ่งผิด
ฮะรอม
มักถูกแปลรวมกันว่า “ห้าม” ทั้งหมด ทั้งที่สถานะทางกฎหมายไม่เหมือนกัน
นักวิชาการบางคนอาจตำหนิอาชีพนักร้องหรือสถานบันเทิง แต่ไม่ได้หมายความว่าเขาประกาศให้เสียงทุกชนิดเป็นฮะรอมในทุกบริบท
11. หลักตั้งต้น: สิ่งต่าง ๆ อนุญาตจนกว่าจะมีหลักฐานห้ามหรือไม่?
หลักหนึ่งในนิติศาสตร์อิสลามกล่าวโดยย่อว่า
الأصل في الأشياء الإباحة
al-aṣlu fī al-ashyāʾ al-ibāḥah — อัลอัศลุ ฟิลอัชยาอ์ อัลอิบาหะฮ์
“สถานะตั้งต้นของสิ่งต่าง ๆ คือการอนุญาต”
โดยเฉพาะเรื่องชีวิตประจำวันและกิจกรรมทางโลก สิ่งใดจะถูกประกาศเป็นฮะรอมต้องมีหลักฐานเพียงพอ
ฝ่ายผ่อนปรนจึงให้เหตุผลว่า
อัลกุรอานไม่ได้ห้ามดนตรีโดยตรง
หะดีษมีทั้งด้านตำหนิและอนุญาต
ขอบเขตของคำว่า maʿāzif และบริบทยังถกเถียงได้
จึงไม่ควรประกาศห้ามทุกชนิดโดยเหมารวม
ฝ่ายห้ามตอบว่า
บุคอรี 5590 เป็นหลักฐานเศาะฮีหฺ
ถ้อยคำ yastaḥillūna ชี้ถึงข้อห้ามอย่างชัดเจน
เมื่อมีหลักฐานแล้ว หลักอนุญาตตั้งต้นย่อมใช้ต่อไม่ได้
ตัวบทอนุญาตดัฟฟ์เป็นเพียงข้อยกเว้นที่มีขอบเขต
ดังนั้นข้อขัดแย้งจริงไม่ได้อยู่ที่ว่าแต่ละฝ่าย “ชอบเพลงหรือไม่” แต่อยู่ที่ว่า หลักฐานถึงเกณฑ์ที่จะยกเลิกสถานะอนุญาตตั้งต้นหรือยัง
12. เหตุแห่งข้อห้ามคืออะไรกันแน่?
ในนิติศาสตร์มีแนวคิดเรื่อง
العِلَّة
al-ʿIllah — อัลอิลละฮ์
เหตุหรือคุณสมบัติที่ทำให้เกิดคำตัดสินทางกฎหมาย
สำหรับดนตรี มีสมมติฐานเกี่ยวกับเหตุแห่งข้อห้ามหลายแบบ
สมมติฐานที่หนึ่ง: เครื่องดนตรีผิดด้วยตัวมันเอง
ถ้าเหตุคือ “การเกิดเสียงจากเครื่องดนตรี” ผลก็คือ
เล่นไม่ได้
ฟังไม่ได้
เนื้อหาดีหรือไม่ไม่ใช่ประเด็นหลัก
เปียโนในโรงเรียนกับดนตรีในวงสุรามีสถานะพื้นฐานเดียวกัน
ยกเว้นเฉพาะสิ่งที่ตัวบทอนุญาต เช่น ดัฟฟ์
นี่คือแนวของฝ่ายเคร่งจำนวนมาก
สมมติฐานที่สอง: ผิดเพราะสัมพันธ์กับวัฒนธรรมต้องห้าม
ถ้าเหตุคือการพ่วงกับ
สุรา
การผิดประเวณี
การยั่วยุกามารมณ์
สถานเริงรมย์
ความฟุ่มเฟือย
การละเลยหน้าที่
ดนตรีที่ไม่มีองค์ประกอบเหล่านี้อาจมีคำตัดสินต่างกัน
สมมติฐานที่สาม: ดูเนื้อหาและผลกระทบ
ภายใต้แนวนี้
เพลงลามกหรือชักนำความรุนแรงอาจฮะรอม
เพลงที่ทำให้ละเลยการละหมาดอาจฮะรอมในกรณีนั้น
เพลงปกติอาจมุบาห์
เพลงเพื่อการศึกษา การบำบัด หรือส่งเสริมคุณธรรมอาจได้รับอนุญาต
การฟังมากเกินไปจนเสียหน้าที่อาจผิด แม้เพลงนั้นไม่ผิดโดยเนื้อหา
ดาร์อัลอิฟตาอ์แห่งอียิปต์ใช้แนวพิจารณาเนื้อหา บริบท และผลกระทบ โดยยอมรับว่าดนตรีเป็นประเด็นที่มีความเห็นต่างในกฎหมายอิสลาม ไม่ใช่เรื่องหลักความเชื่อที่ใช้กล่าวหาผู้เห็นต่างว่าเป็นผู้เบี่ยงเบนโดยง่าย
13. สุหนี่ไม่ได้มีคำตอบเดียว
أهل السنة والجماعة
Ahl al-Sunnah wa al-Jamāʿah — อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์
หรือที่เรียกทั่วไปว่า “สุหนี่”
ภายในสุหนี่มีสำนักนิติศาสตร์สำคัญ ได้แก่
ฮะนะฟี
มาลิกี
ชาฟิอี
ฮัมบะลี
ยังมีแนวทางซาลาฟี ซูฟี และนักนิติศาสตร์อิสระที่ให้น้ำหนักหลักฐานต่างกัน
การกล่าวว่า “สุหนี่ห้ามดนตรี” จึงกว้างเกินไป แม้ฝ่ายห้ามจะมีอิทธิพลมากและอาจเป็นความเห็นส่วนใหญ่ในตำราฟิกฮ์หลายยุค แต่ขอบเขตข้อห้ามไม่เหมือนกันทั้งหมด
นักวิชาการบางคนห้าม
เครื่องดนตรีเกือบทุกชนิด
ยกเว้นดัฟฟ์ในบางโอกาส
บางคนแยกระหว่าง
ดนตรีของวงสุราและความเสเพล
ดนตรีที่ไม่สัมพันธ์กับพฤติกรรมต้องห้าม
บางคนให้น้ำหนัก
เนื้อร้อง
เจตนา
ผลกระทบ
ปริมาณการเสพ
บริบททางสังคม
ดาร์อัลอิฟตาอ์แห่งอียิปต์ถึงกับย้ำว่าเรื่องเครื่องดนตรีเป็นประเด็นถกเถียงทางฟิกฮ์ และไม่ควรใช้ตัดสินว่ามุสลิมอีกฝ่ายเป็นคนชั่วเพียงเพราะถือตามความเห็นที่อนุญาต
ในทางกลับกัน IslamWeb และ IslamQA เสนอแนวห้ามอย่างชัดเจน โดยถือว่าหะดีษบุคอรี 5590 เพียงพอ และจำกัดข้อยกเว้นไว้ที่ดัฟฟ์และโอกาสที่ตัวบทอนุญาต
ทั้งสองแนวล้วนมีตัวตนอยู่จริงในโลกสุหนี่ การนำเสนอเพียงด้านใดด้านหนึ่งว่าเป็น “คำตอบเดียวของอิสลาม” จึงไม่ครบถ้วน
14. ชีอะไม่จำเป็นต้องรับตำราบุคอรีเป็นหลักฐานผูกพัน
الشيعة
al-Shīʿah — อัชชีอะฮ์
ชีอะ โดยเฉพาะชีอะสิบสองอิหม่าม ไม่ได้ถือเศาะฮีหฺอัลบุคอรีเป็นตำราหะดีษหลักของตน และมีชุดตำรา สายผู้รายงาน และหลักประเมินหะดีษต่างจากสุหนี่
ดังนั้น ข้อโต้แย้งว่า
“บุคอรีบันทึกไว้ จึงผูกพันมุสลิมทุกนิกาย”
ไม่ถูกต้องในเชิงระบบศาสนา
อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ได้หมายความว่าชีอะอนุญาตดนตรีทั้งหมด เพราะนักกฎหมายชีอะมีรายงานและหลักฟิกฮ์ของตนเกี่ยวกับ
الغناء
al-Ghināʾ — อัลฆินาอ์
การขับร้องในลักษณะเฉพาะที่สัมพันธ์กับความบันเทิงเริงรมย์
ตัวอย่างเช่น คำวินิจฉัยของอายะตุลลอฮ์อาลี อัลซิสตานี ระบุว่า ghināʾ ซึ่งมีท่วงทำนองเหมาะกับวงบันเทิงเริงรมย์เป็นสิ่งต้องห้าม แต่ไม่ได้ตัดสินว่าเสียงไพเราะหรือดนตรีทุกแบบเป็นฮะรอมทั้งหมด ท่านยังระบุว่าดนตรีที่ไม่เข้าลักษณะของงานเริงรมย์ต้องห้ามอาจอนุญาต และสามารถเรียน “ดนตรีฮาลาล” ได้
จึงเห็นได้ว่า
สุหนี่ฝ่ายเคร่งอาจห้ามโดยอาศัยบุคอรีและหะดีษสุหนี่
ชีอะอาจห้ามบางประเภทโดยอาศัยรายงานจากอะฮ์ลุลบัยต์และคำจำกัดความเรื่อง ghināʾ
ผลบางกรณีอาจคล้ายกัน แต่เส้นทางหลักฐานไม่เหมือนกัน
15. ความหมายของคำว่า “ดนตรี” ในสังคมยุคต้น
การแปล maʿāzif ว่า “เครื่องดนตรี” น่าจะถูกต้องในระดับพื้นฐาน แต่ยังไม่ตอบว่า คนยุคนั้นเชื่อมคำนี้กับกิจกรรมชนิดใด
ในสังคมเมืองยุคต้น ดนตรีบางประเภทสัมพันธ์กับ
งานเลี้ยงสุรา
นักร้องหญิงรับจ้าง
ความบันเทิงในราชสำนัก
การอวดความมั่งคั่ง
กิจกรรมทางเพศ
ชีวิตของชนชั้นสูง
เมื่อหะดีษกล่าวถึงสุรา การผิดประเวณี ผ้าไหม และเครื่องดนตรีพร้อมกัน จึงเป็นไปได้ว่าผู้ฟังยุคนั้นนึกถึง “วงสังสรรค์ของผู้มั่งคั่ง” มากกว่าเด็กฝึกเปียโน ดนตรีบำบัด เพลงชาติ หรือเพลงประกอบการศึกษา ซึ่งยังไม่มีในรูปแบบเดียวกับปัจจุบัน
แต่ฝ่ายห้ามตอบได้ว่า ต่อให้เครื่องดนตรีเกี่ยวข้องกับงานเลี้ยงในประวัติศาสตร์ ตัวบทก็เลือกเอ่ยถึง “เครื่องดนตรี” โดยชื่อ จึงไม่ควรลดความหมายเหลือเพียงสุราและความเสเพล
นี่เป็นจุดที่ภาษาเพียงอย่างเดียวไม่อาจยุติข้อพิพาท ต้องดูวิธีตีความทางกฎหมายประกอบ
16. การถ่ายทอดหะดีษอาจคลาดเคลื่อนได้หรือไม่?
ในทางศรัทธา มุสลิมให้ความเคารพอย่างสูงต่อศาสตร์หะดีษ และนักวิชาการยุคต้นพัฒนาระบบตรวจสอบผู้รายงานอย่างละเอียดกว่าวัฒนธรรมโบราณจำนวนมาก
แต่ในเชิงประวัติศาสตร์ หะดีษยังคงเป็นรายงานของมนุษย์ที่ถ่ายทอดผ่านหลายรุ่น จึงมีความเป็นไปได้ทั่วไป เช่น
จำผิด
เล่าโดยสรุป
ถ่ายทอดตามความหมาย ไม่ใช่คำต่อคำ
รวมเหตุการณ์หลายครั้งเข้าด้วยกัน
แตกต่างด้านคำศัพท์
ไม่แน่ใจชื่อผู้รายงาน
ได้รับอิทธิพลจากข้อพิพาททางกฎหมายในยุคหลัง
ศาสตร์หะดีษพยายามลดปัญหาเหล่านี้ แต่ไม่สามารถเปลี่ยนรายงานโบราณให้เป็นหลักฐานร่วมสมัยแบบบันทึกภาพหรือเสียงได้
สำหรับกรณีเครื่องดนตรี สมมติฐานว่า “ผู้คัดลอกคนหนึ่งเติมคำว่า maʿāzif ลงในบุคอรีภายหลัง” ไม่ใช่คำอธิบายที่แข็งแรงนัก เพราะมีรายงานคล้ายกันในสายและตำราอื่น
สิ่งที่เป็นไปได้มากกว่าคือ
รายงานมีแก่นเกี่ยวกับวงสุราและความเสเพลจริง
ถ้อยคำหรือรายละเอียดอาจถูกถ่ายทอดแตกต่างกัน
นักนิติศาสตร์รุ่นหลังตีความขอบเขตกว้างหรือแคบต่างกัน
การสื่อสารสมัยใหม่ย่อคำวินิจฉัยที่ซับซ้อนเหลือเพียง “อิสลามห้ามเพลง”
ดังนั้น จุดที่ควรถกที่สุดอาจไม่ใช่ว่า “คำว่าเครื่องดนตรีถูกปลอมขึ้นหรือไม่” แต่คือ
“จากข้อความนั้น เรามีสิทธิสรุปไปถึงดนตรีทุกชนิดในทุกยุคได้ไกลเพียงใด?”
17. ประวัติศาสตร์โลกมุสลิมสอดคล้องกับคำห้ามเด็ดขาดหรือไม่?
ประวัติศาสตร์ไม่สามารถพิสูจน์ว่าสิ่งหนึ่งฮาลาลหรือฮะรอม เพราะมนุษย์อาจทำสิ่งที่ศาสนาห้ามกันอย่างแพร่หลายได้
แต่ประวัติศาสตร์ช่วยทดสอบข้อกล่าวอ้างว่า
“มุสลิมทุกยุค ทุกสำนัก เห็นตรงกันว่าดนตรีทุกชนิดต้องห้าม”
หากเป็นเช่นนั้นจริง เราควรคาดว่าจะไม่พบสิ่งเหล่านี้อย่างแพร่หลาย
นักทฤษฎีดนตรีมุสลิม
ดนตรีราชสำนัก
เพลงพื้นบ้านในสังคมมุสลิม
การขับบทกวี
ดนตรีซูฟี
กองดุริยางค์ทหาร
ดนตรีในงานแต่งและเทศกาล
ตำราว่าด้วยสัดส่วนและทฤษฎีเสียง
แต่ประวัติศาสตร์อิสลามมีทั้งหมดนี้ นักคิดอย่างอัลฟารอบีศึกษาเสียงและดนตรีในฐานะศาสตร์เกี่ยวกับคณิตศาสตร์และสัดส่วน ดาร์อัลอิฟตาอ์แห่งอียิปต์กล่าวถึงมรดกทางวิชาการนี้เพื่อแสดงว่าความสัมพันธ์ระหว่างอิสลามกับดนตรีไม่เคยมีเพียงรูปแบบเดียว
งานวิชาการสมัยใหม่ก็อธิบายว่า การโต้เถียงเรื่องดนตรีในกฎหมายอิสลามมีทั้งมิติศีลธรรม ชนชั้น เพศ ราชสำนัก และนิยามว่าเสียงชนิดใดนับเป็น “ดนตรี”
ประวัติศาสตร์จึงไม่พิสูจน์ว่าเพลงทุกเพลงอนุญาต แต่พิสูจน์ได้อย่างหนึ่งว่า
ความคิดว่าโลกอิสลามมีจุดยืนเดียวต่อดนตรีมาตลอดนั้นไม่ตรงกับความหลากหลายที่เกิดขึ้นจริง
18. ถ้าตีความกว้างเกินไป จะเกิดปัญหาอะไร?
กฎหมายทุกระบบต้องระวังการขยายคำห้ามจากบริบทหนึ่งไปครอบคลุมสิ่งที่มีลักษณะต่างกันมาก
ถ้าคำว่า “เครื่องดนตรี” ถูกใช้แบบครอบจักรวาล อาจรวมถึง
เพลงกล่อมเด็ก
ดนตรีบำบัด
การเรียนทฤษฎีเสียง
เพลงชาติ
เพลงประกอบสารคดี
สัญญาณเสียงในโทรศัพท์
ดนตรีประกอบการออกกำลังกาย
เพลงพื้นเมืองของชนกลุ่มน้อย
เพลงในงานแต่ง
ดนตรีในเกมและภาพยนตร์
การใช้จังหวะช่วยสอนเด็ก
นักเรียนฝึกเปียโน
ดนตรีเพื่อผู้ป่วยความจำเสื่อม
คำถามคือ สิ่งเหล่านี้มีคุณสมบัติทางศีลธรรมเหมือนกับวงสุราและความสำส่อนในรายงานโบราณจริงหรือไม่
ฝ่ายเคร่งอาจตอบว่า สิ่งที่พระเจ้าหรือศาสดาห้ามไม่จำเป็นต้องมีผลร้ายเหมือนกันทุกกรณี หน้าที่ของผู้ศรัทธาคือเชื่อฟังหลักฐาน
ฝ่ายผ่อนปรนอาจตอบว่า ก่อนอ้างการเชื่อฟัง ต้องพิสูจน์ก่อนว่าตัวบทครอบคลุมกรณีเหล่านี้จริง การประกาศฮะรอมในสิ่งที่พระเจ้าไม่ได้ห้ามเองก็เป็นเรื่องร้ายแรงเช่นกัน
นี่คือความตึงเครียดระหว่าง
ความระมัดระวังไม่ทำสิ่งต้องห้าม
กับ
ความระมัดระวังไม่ขยายคำสั่งห้ามเกินหลักฐาน
ทั้งสองฝ่ายต่างอ้างว่ากำลังปกป้องศาสนา เพียงแต่ให้ความสำคัญกับความเสี่ยงคนละด้าน
19. ควรใช้หลัก “เจตนา” หรือไม่?
หลักสำคัญในอิสลามคือ
إنما الأعمال بالنيات
Innamā al-aʿmālu bi al-niyyāt — อินนะมัลอะอ์มาลุ บินนิยาต
“การกระทำย่อมขึ้นอยู่กับเจตนา”
อิบนุหัซม์ใช้หลักนี้พิจารณาการฟังเพลง โดยเห็นว่า
ถ้าฟังเพื่อช่วยทำสิ่งผิด ก็ผิด
ถ้าฟังเพื่อพักผ่อนให้มีแรงทำสิ่งดี ก็อาจเป็นสิ่งดี
ถ้าฟังเพื่อความเพลิดเพลินที่ไม่พ่วงการเชื่อฟังหรือฝ่าฝืน ก็อยู่ในขอบเขตที่ได้รับการอภัยหรืออนุญาต
อย่างไรก็ตาม ฝ่ายห้ามตอบว่า เจตนาดีไม่สามารถทำให้สิ่งที่มีข้อห้ามชัดเจนกลายเป็นของอนุญาต เช่น การดื่มสุราเพื่อผ่อนคลายก็ยังไม่อนุญาต
ดังนั้น เจตนาจะมีผลเพียงใด ขึ้นอยู่กับคำถามก่อนหน้าว่า
ดนตรีเป็นสิ่งต้องห้ามโดยตัวมันเองแล้วหรือยัง?
ถ้าคำตอบคือใช่ เจตนาไม่เปลี่ยนกฎพื้นฐาน
ถ้าคำตอบคือไม่ใช่ เจตนา เนื้อหา และผลกระทบจะมีน้ำหนักมาก
20. “เพลง” “การร้อง” และ “เครื่องดนตรี” ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
การอภิปรายมักสับสนคำสามกลุ่ม
เครื่องดนตรี
معازف
Maʿāzif — มะอาซิฟ
หมายถึงเครื่องบรรเลงโดยทั่วไปในบริบทหะดีษ
การขับร้อง
غناء
Ghināʾ — ฆินาอ์
อาจหมายถึงการร้องเพลง แต่ในนิติศาสตร์บางสำนัก โดยเฉพาะชีอะ มีคำจำกัดความเฉพาะว่าเป็นการขับเสียงในทำนองที่เหมาะกับวงเริงรมย์
บทขับร้องทางศาสนา
نشيد
Nashīd — นะชีด
พหูพจน์ Anāshīd — อะนาชีด
หมายถึงบทขับร้องหรือเพลงขับ บางกลุ่มอนุญาตนะชีดแบบไม่มีเครื่องดนตรี บางกลุ่มอนุญาตดัฟฟ์ และบางกลุ่มอนุญาตเครื่องดนตรีตามเนื้อหาและบริบท
ดังนั้นคำถามว่า “เพลงฮะรอมหรือไม่” อาจซ่อนคำถามหลายข้อ เช่น
ร้องโดยไม่มีเครื่องดนตรีได้หรือไม่
เสียงผู้หญิงต่างจากเสียงผู้ชายหรือไม่
เครื่องเคาะต่างจากเครื่องสายหรือไม่
เนื้อหาศาสนาต่างจากเพลงรักหรือไม่
ฟังเองกับแสดงต่อสาธารณะต่างกันหรือไม่
อาชีพนักดนตรีต่างจากการเล่นเพื่อพักผ่อนหรือไม่
หากไม่แยกสิ่งเหล่านี้ คำตอบจะกว้างและหยาบเกินกว่าจะใช้จริง
21. ข้อเสนอที่แข็งแรงที่สุดของแต่ละฝ่าย
ฝ่ายที่ถือว่าดนตรีต้องห้าม
ข้อเสนอที่แข็งแรงที่สุดคือ
บุคอรี 5590 เป็นหะดีษเศาะฮีหฺในตำราชั้นสูงของสุหนี่
คำว่า yastaḥillūna สื่อว่ากลุ่มคนจะทำสิ่งต้องห้ามให้เป็นของอนุญาต
al-maʿāzif หมายถึงเครื่องดนตรีอย่างชัดเจน
การวางไว้กับสุราและการผิดประเวณีไม่ใช่เรื่องบังเอิญ
มีรายงานอื่นสนับสนุนภาพว่าดนตรีเกี่ยวข้องกับความเสื่อมและการลงโทษ
กรณีดัฟฟ์ในวันอีดและงานแต่งเป็นข้อยกเว้นที่ตัวบทระบุ ไม่ใช่การอนุญาตทั่วไป
เมื่อหลักฐานจากซุนนะฮ์แข็งแรง ไม่จำเป็นต้องมีโองการอัลกุรอานห้ามซ้ำอีก
จุดแข็งของฝ่ายนี้คือยึดตามการอ่านตรงของหะดีษและสอดคล้องกับความเห็นของนักนิติศาสตร์อนุรักษนิยมจำนวนมาก
จุดที่ยังต้องพิสูจน์คือ เหตุใดคำว่าเครื่องดนตรีในบริบทนั้นจึงต้องครอบคลุมทุกเครื่อง ทุกการใช้ ทุกยุค และทุกผู้ฟัง
ฝ่ายที่เห็นว่าดนตรีไม่ต้องห้ามโดยตัวมันเอง
ข้อเสนอที่แข็งแรงที่สุดคือ
อัลกุรอานไม่มีข้อความตรงว่าห้ามเพลงหรือเครื่องดนตรี
โองการ 31:6 ตำหนิสิ่งที่ใช้ทำให้คนหลงทาง ไม่ได้กล่าวถึงดนตรีทั้งหมด
บุคอรี 5590 อยู่ในบริบทสุรา ความเสเพล ความมั่งคั่ง และการละเลยคนยากไร้
มีหะดีษชั้นสูงที่ศาสดาอนุญาตการร้องและดัฟฟ์ในบางบริบท
การกล่าวถึงเครื่องดนตรีในฉากหนึ่งไม่ได้พิสูจน์ว่ามันผิดโดยธรรมชาติทุกกรณี
นักวิชาการสำคัญ เช่น อิบนุหัซม์ อัลฆอซาลี และนักนิติศาสตร์บางสาย ไม่เห็นว่าหลักฐานเพียงพอสำหรับการห้ามทั้งหมด
ประวัติศาสตร์สังคมมุสลิมแสดงความหลากหลายด้านดนตรีมาโดยตลอด
ควรตัดสินจากเนื้อหา บริบท เจตนา ปริมาณ และผลกระทบ
จุดแข็งของฝ่ายนี้คือสามารถอธิบายความแตกต่างระหว่างดนตรีหลายชนิดและหลักฐานที่อนุญาตได้เป็นธรรมชาติ
จุดที่ยังต้องตอบให้ดีคือ เหตุใดคำว่า maʿāzif จึงอยู่ในรายการสิ่งที่คนจะ “ถือว่าอนุญาต” และเหตุใดตัวบทนี้จึงไม่ควรถือเป็นข้อห้ามทั่วไป
22. สิ่งที่เราพูดได้ค่อนข้างมั่นใจ
หลังพิจารณาหลักฐานทั้งหมด มีข้อสรุปบางอย่างที่น่าจะยอมรับร่วมกันได้
1. อัลกุรอานไม่มีโองการที่กล่าวตรง ๆ ว่า “ห้ามดนตรีทุกชนิด”
มีโองการที่นักอรรถาธิบายบางคนเชื่อมกับเพลง แต่การเชื่อมดังกล่าวเป็นการตีความ ไม่ใช่คำศัพท์ตรงในโองการ
2. มีหะดีษสุหนี่ชั้นสูงที่กล่าวถึงเครื่องดนตรีในทางลบจริง
บุคอรี 5590 เป็นหลักฐานสำคัญ ไม่ควรถูกทำเหมือนไม่มีอยู่หรือไร้น้ำหนัก
3. ความหมายทางกฎหมายของหะดีษนั้นยังถกเถียงได้
ความน่าเชื่อถือของรายงานกับขอบเขตคำสั่งห้ามเป็นคนละเรื่อง ต่อให้รายงานแท้ ก็ยังต้องตีความว่าใช้กับอะไรบ้าง
4. มีหลักฐานชั้นสูงที่อนุญาตการร้องและดัฟฟ์ในบางโอกาส
จึงไม่มีใครที่ยอมรับหะดีษทั้งหมดสามารถพูดง่าย ๆ ว่า เสียงร้องหรือเครื่องดนตรีทุกชนิดผิดในทุกกรณีโดยไม่มีข้อยกเว้น
5. สุหนี่ ชีอะ และสำนักย่อยไม่ได้ใช้ตำราและเกณฑ์เดียวกันทั้งหมด
คำวินิจฉัยของสำนักหนึ่งไม่ผูกพันอีกสำนักโดยอัตโนมัติ แม้ข้อสรุปบางเรื่องอาจคล้ายกัน
6. นักวิชาการมุสลิมมีความเห็นต่างกันจริง
มีทั้งแนวห้ามเกือบทั้งหมด แนวอนุญาตเฉพาะบางประเภท และแนวตัดสินตามเนื้อหา บริบท และผลกระทบ
7. ดนตรีที่พ่วงสิ่งผิดชัดเจนมีแนวโน้มถูกห้ามกว้างกว่าดนตรีทั่วไป
เช่น เพลงที่
ส่งเสริมสุราและยาเสพติด
ยั่วยุทางเพศอย่างชัดเจน
สนับสนุนความรุนแรงหรือการกดขี่
ทำให้ละเลยหน้าที่ศาสนา
อยู่ในกิจกรรมที่มีสิ่งต้องห้ามอื่นเป็นองค์ประกอบหลัก
แม้นักวิชาการฝ่ายอนุญาตดนตรีทั่วไปก็มักไม่อนุญาตกรณีเหล่านี้
23. สิ่งที่ยังพูดไม่ได้โดยไม่มีข้อโต้แย้ง
ข้อกล่าวต่อไปนี้มีปัญหา หากพูดโดยไม่ระบุสำนักและเหตุผล
“พระเจ้าเขียนไว้ในอัลกุรอานว่าห้ามดนตรี”
ไม่ถูกต้อง เพราะไม่มีข้อความตรงเช่นนั้น
“ไม่มีหลักฐานในอิสลามที่ใช้ห้ามดนตรีเลย”
ไม่ถูกต้อง เพราะบุคอรี 5590 และรายงานอื่นมีอยู่จริง
“มุสลิมทุกนิกายต้องยอมรับบุคอรี”
ไม่ถูกต้อง เพราะบุคอรีเป็นตำราหลักของสุหนี่ ไม่ใช่ตำราหลักร่วมของทุกนิกาย
“นักวิชาการเห็นตรงกันหมดว่าดนตรีฮะรอม”
ไม่ตรงกับประวัติศาสตร์ความเห็นทางฟิกฮ์
“เพราะมีความเห็นต่าง จึงแปลว่าดนตรีทุกแบบอนุญาต”
ก็ไม่ถูกต้อง ความเห็นต่างไม่ได้ลบข้อจำกัดด้านเนื้อหา บริบท และพฤติกรรมที่ผิดศีลธรรม
“ถ้าศาสดาอนุญาตดัฟฟ์ แสดงว่าเครื่องดนตรีทุกชนิดอนุญาต”
เป็นการขยายหลักฐานเช่นเดียวกัน เพราะตัวบทยังอาจเป็นข้อยกเว้นเฉพาะ
24. แล้วคนทั่วไปควรตัดสินอย่างไร?
ผู้ที่ต้องการพิจารณาด้วยตนเองควรถามเป็นลำดับดังนี้
ฉันยึดแหล่งอำนาจทางศาสนาของสำนักใด?
สุหนี่ ชีอะ หรือแนวทางอื่นใช้ตำราและนักนิติศาสตร์ต่างกันหะดีษที่ใช้อ้างมีระดับใด?
เศาะฮีหฺ หะสัน เฎาะอีฟ หรือเป็นเพียงคำของสาวกข้อความพูดถึงอะไรตรง ๆ?
เล่น ฟัง ร้อง อาชีพนักดนตรี หรือการมีดนตรีในงานสุราบริบทคืออะไร?
งานแต่ง วันอีด วงสุรา ราชสำนัก หรือกิจกรรมทั่วไปมีหลักฐานอื่นจำกัดหรือยกเว้นหรือไม่?
เหตุแห่งข้อห้ามคืออะไร?
ตัวเสียง เครื่องมือ เนื้อหา ผลกระทบ หรือสภาพแวดล้อมข้อสรุปกว้างกว่าหลักฐานหรือไม่?
จากงานเสเพลในอดีตไปถึงเพลงกล่อมเด็กและดนตรีบำบัด จำเป็นต้องมีเหตุผลเชื่อมที่แข็งแรงผู้ให้คำวินิจฉัยพูดจากสำนักใด?
คำว่า “อิสลามกล่าวว่า” อาจหมายถึง “นักวิชาการในแนวทางของฉันวินิจฉัยว่า”ฉันกำลังเลือกความเห็นเพราะหลักฐาน หรือเพราะตรงกับสิ่งที่อยากทำอยู่แล้ว?
คำถามนี้ใช้ได้กับทั้งฝ่ายห้ามและฝ่ายอนุญาต
บทสรุป
หากถามว่า
“มีมุสลิมและนักวิชาการอิสลามที่ถือว่าการฟังและเล่นเครื่องดนตรีเป็นสิ่งต้องห้ามหรือไม่?”
คำตอบคือ มีอย่างแน่นอน และพวกเขามีหลักฐานสำคัญจากหะดีษเศาะฮีหฺอัลบุคอรี 5590 รวมถึงการตีความอัลกุรอานและรายงานอื่นประกอบ
แต่หากถามว่า
“อัลกุรอานประกาศตรง ๆ ว่าเพลงและเครื่องดนตรีทุกชนิด ทุกเวลา และทุกวัตถุประสงค์เป็นสิ่งต้องห้ามหรือไม่?”
คำตอบคือ ไม่
และหากถามว่า
“โลกมุสลิมมีฉันทามติที่ไม่มีความเห็นต่างเลยหรือไม่?”
คำตอบก็ยังเป็น ไม่
ข้อสรุปที่ระมัดระวังที่สุดจึงน่าจะเป็นว่า
อิสลามมีหลักฐานที่ใช้คัดค้านดนตรีบางรูปแบบอย่างจริงจัง โดยเฉพาะดนตรีที่ผูกกับสุรา ความสำส่อน การยั่วยุ และการละเลยหน้าที่ แต่การขยายหลักฐานเหล่านั้นไปสู่การห้ามเครื่องดนตรีทุกชนิดโดยไม่มีข้อยกเว้น เป็นข้อวินิจฉัยทางนิติศาสตร์ที่มีผู้สนับสนุนมาก มิใช่ถ้อยคำตรงในอัลกุรอาน และมิใช่ข้อสรุปเดียวที่นักวิชาการมุสลิมทั้งหมดเห็นร่วมกัน
ท้ายที่สุด ความซื่อสัตย์ต่อศาสนาไม่ควรหมายถึงการทำสิ่งต้องห้ามให้กลายเป็นของอนุญาต แต่ก็ไม่ควรหมายถึงการทำสิ่งที่พระเจ้าไม่ได้ห้ามให้กลายเป็นบาปเพียงเพราะความกลัวหรือความเคยชิน
ศรัทธาที่เข้มแข็งไม่ควรกลัวคำถาม และคำสั่งห้ามที่หนักแน่นก็ควรหนักแน่นพอจะยืนอยู่ได้โดยไม่ต้องตัดบริบททิ้ง
อ้างอิงและแหล่งอ่านเพิ่มเติม
ตัวบทอัลกุรอานและตัฟซีร
Qur’an 31:6 — Surah Luqman
ข้อความโองการและคำแปล
https://quran.com/31/6Tafsir Ibn Kathir on Qur’an 31:6
รวมคำอธิบายที่เชื่อม lahw al-ḥadīth กับการร้องเพลง
https://quran.com/luqman/6/tafsirs/en-tafisr-ibn-kathirTafsir collection on Qur’an 31:6
เปรียบเทียบคำอธิบายหลายสำนัก
https://quran.com/luqman/6/tafsirs
หะดีษหลัก
Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 5590 — Musical instruments, wine, silk and illicit sexual relations
https://sunnah.com/bukhari:5590Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 952 — Two girls singing on Eid
https://sunnah.com/bukhari:952Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 987–988 — Duff and singing during the days of Mina
https://sunnah.com/bukhari:987Ṣaḥīḥ al-Bukhārī 949–950 — Songs concerning the Day of Buʿāth
https://sunnah.com/bukhari:949ข้อมูลเกี่ยวกับเศาะฮีหฺอัลบุคอรี
https://sunnah.com/bukhari/about
แนววินิจฉัยที่ถือว่าดนตรีต้องห้าม
IslamQA — He loves Islam but cannot give up classical music
อธิบายเหตุผลฝ่ายที่ห้ามเครื่องดนตรีโดยอาศัยบุคอรี 5590
https://islamqa.info/en/answers/50687IslamWeb — Ruling on Playing Musical Instruments
เสนอข้อห้ามทั่วไปและข้อยกเว้นดัฟฟ์
https://www.islamweb.org/en/fatwa/82320/ruling-on-playing-musical-instrumentsIslamWeb — Prohibition of musical instruments in the Qur’an
ยอมรับว่าไม่มีข้อความตรงในอัลกุรอาน แต่ใช้การตีความประกอบ
https://islamweb.net/en/fatwa/124720/prohibition-of-musical-instruments-in-the-quranIslamWeb — Why musical instruments are forbidden
https://islamweb.net/en/fatwa/319633/why-musical-instruments-are-forbidden-in-islam
แนววินิจฉัยที่พิจารณาตามเนื้อหาและบริบท
Egypt’s Dar al-Ifta — Musical instruments in Islam
อธิบายว่าเป็นประเด็นฟิกฮ์ที่มีความเห็นต่าง
https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/6870/musical-instruments-in-islamEgypt’s Dar al-Ifta — What is the ruling concerning music?
รวบรวมความเห็นของนักวิชาการที่อนุญาตภายใต้เงื่อนไข
https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/4866/what-is-the-ruling-concerning-musicEgypt’s Dar al-Ifta — Singing
กล่าวถึงข้อถกเถียงเรื่องความแข็งแรงของหลักฐานห้ามการร้อง
https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/4867/singingEgypt’s Dar al-Ifta — Listening to music and songs
แยกเพลงที่ต้องห้ามตามเนื้อหาและผลกระทบ
https://www.dar-alifta.org/en/fatwa/details/22265/listening-to-music-and-songsEgypt’s Dar al-Ifta — Music in Islam: The mathematical origin of melodic tones
กล่าวถึงอิบนุหัซม์ อัลฟารอบี และมรดกวิชาดนตรีในโลกอิสลาม
https://www.dar-alifta.org/en/article/details/1752/music-in-islam-the-mathematical-origin-of-melodic-tones
แนววินิจฉัยของชีอะสิบสองอิหม่าม
Ayatollah al-Sistani — Music, singing and dancing: General rules
อธิบายความหมายของ ghināʾ และดนตรีฮาลาล
https://www.sistani.org/english/book/46/2071/Ayatollah al-Sistani — Music: Questions and Answers
https://www.sistani.org/english/qa/01246/Ayatollah al-Sistani — Islamic Laws: Unlawful transactions and music
แยกดนตรีที่เหมาะกับวงเริงรมย์ออกจากดนตรีชนิดอื่น
https://www.sistani.org/english/book/48/2335/
งานวิชาการและประวัติศาสตร์
Oxford University Research Archive — The Status of Music in Islamic Law
งานศึกษาบทความของอิบนุหะญัร อัลฮัยตะมีและบริบทข้อถกเถียงเรื่องดนตรี
https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:eab7c7be-fe3e-45ea-bf21-bda4aa2ad03eOxford Handbook of Religion and the Arts — Islam and Music
ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างนิยามดนตรี ศาสนา และข้อห้าม
https://academic.oup.com/edited-volume/34363/chapter-abstract/291485427
