ตอนที่ 4 — เมื่อรัฐต้องเลือกระหว่างปล่อยธนาคารล้ม กับใช้เงินมหาศาลประคองระบบการเงิน
วันที่ประเทศไทยลอยตัวค่าเงินบาทไม่ได้เป็นวันสิ้นสุดของวิกฤต แต่เป็นวันที่ความเสียหายที่สะสมอยู่ในระบบการเงินเริ่มปรากฏอย่างเต็มรูปแบบ ธนาคารและบริษัทเงินทุนกำลังล้ม ผู้ฝากเงินหวาดกลัว เจ้าหนี้เรียกคืนเงิน และรัฐบาลต้องตัดสินใจว่าจะปล่อยให้สถาบันการเงินล้มลงตามกลไกตลาด หรือใช้ทรัพยากรสาธารณะเข้าช่วยเหลือ การตัดสินใจเหล่านั้นนำไปสู่ภาระทางการเงินประมาณ 1.4 ล้านล้านบาท และกลายเป็นหนี้ที่ประเทศไทยยังต้องชำระอีกหลายสิบปีต่อมา
บทนำ — ใครควรจ่ายเมื่อธนาคารล้ม?
ลองนึกถึงคนสองคนที่อยู่ในประเทศไทยช่วงปลายปี 2540 คนแรกเป็นเจ้าของบริษัทอสังหาริมทรัพย์ที่กู้เงินจำนวนมากไปซื้อที่ดินและสร้างคอนโดมิเนียม แต่เมื่อเศรษฐกิจตกต่ำ โครงการขายไม่ได้และบริษัทไม่สามารถชำระหนี้ธนาคาร ส่วนคนที่สองเป็นพนักงานบริษัทธรรมดาที่เก็บเงินเดือนส่วนหนึ่งไว้ในบัญชีเงินฝาก ไม่เคยลงทุนอสังหาริมทรัพย์ ไม่เคยกู้เงินดอลลาร์ และไม่เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจปล่อยสินเชื่อของธนาคารเลย
เมื่อธนาคารที่ให้บริษัทอสังหาริมทรัพย์กู้เงินเริ่มมีปัญหา คนทั้งสองกลับได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์เดียวกัน เจ้าของบริษัทอาจไม่สามารถชำระหนี้ได้ ส่วนผู้ฝากเงินอาจเริ่มกลัวว่าเงินออมที่เก็บมาทั้งชีวิตจะสูญหายไปพร้อมกับธนาคาร หากข่าวความไม่มั่นคงแพร่กระจาย ผู้ฝากเงินรายอื่นก็อาจแห่ถอนเงิน และสถาบันการเงินที่ยังพอมีฐานะมั่นคงก็อาจประสบปัญหาขาดสภาพคล่องตามไปด้วย
นี่คือความยากลำบากของการจัดการวิกฤตธนาคาร รัฐสามารถปล่อยให้เจ้าของกิจการที่บริหารผิดพลาดรับผลขาดทุนได้ แต่การปล่อยให้ธนาคารล้มโดยไม่มีมาตรการรองรับอาจทำให้ผู้ฝากเงิน ธุรกิจที่ใช้บริการธนาคาร และระบบการชำระเงินทั้งประเทศได้รับผลกระทบไปด้วย
ในปี 2540 ประเทศไทยจึงต้องเผชิญคำถามที่ไม่มีคำตอบง่าย ๆ ว่า ใครควรได้รับความคุ้มครอง ใครควรรับความเสียหาย และรัฐควรใช้ทรัพยากรของส่วนรวมเข้าไปช่วยเหลือระบบการเงินมากเพียงใด
คำตอบที่ผู้กำหนดนโยบายเลือกในเวลานั้น กลายเป็นจุดเริ่มต้นของภาระหนี้ก้อนใหญ่ที่สุดก้อนหนึ่งในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทย
บทที่ 7 — การตัดสินใจครั้งใหญ่: ใครได้รับการช่วยเหลือ และใครรับความเสียหาย
7.1 ก่อนจะมีหนี้ล้านล้าน ต้องเข้าใจก่อนว่า FIDF คืออะไร
กองทุนเพื่อการฟื้นฟูและพัฒนาระบบสถาบันการเงิน หรือ Financial Institutions Development Fund (FIDF) ไม่ได้ถูกจัดตั้งขึ้นหลังเกิดวิกฤตต้มยำกุ้ง แต่มีมาก่อนหน้านั้นแล้วตั้งแต่ปี 2528 โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อดูแลเสถียรภาพของระบบสถาบันการเงินและให้ความช่วยเหลือเมื่อสถาบันการเงินประสบปัญหา
ในภาวะปกติ สถาบันการเงินอาจประสบปัญหาสภาพคล่องชั่วคราวได้ เช่น มีผู้ฝากเงินถอนเงินจำนวนมากในช่วงเวลาสั้น ๆ ทั้งที่สินทรัพย์ของธนาคารยังมีมูลค่าเพียงพอ การให้ความช่วยเหลือด้านสภาพคล่องอาจทำให้ธนาคารสามารถผ่านสถานการณ์เฉพาะหน้าไปได้โดยไม่ต้องขายสินทรัพย์อย่างเร่งด่วน
แต่กรณีวิกฤตปี 2540 แตกต่างออกไป เพราะสถาบันการเงินจำนวนมากไม่ได้มีปัญหาเพียงเรื่องเงินสดชั่วคราวเท่านั้น สินเชื่อจำนวนมหาศาลกำลังกลายเป็นหนี้เสีย หลักประกันอสังหาริมทรัพย์มีมูลค่าลดลง และสถาบันบางแห่งอาจมีความเสียหายสูงกว่าเงินทุนของผู้ถือหุ้น
เมื่อปัญหามีขนาดใหญ่ถึงระดับนี้ การให้เงินกู้เพื่อประคองสภาพคล่องอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอ หากสถาบันการเงินไม่สามารถหาเงินมาชำระคืนได้ เงินที่ FIDF ให้ความช่วยเหลือก็อาจกลายเป็นความเสียหายของกองทุนเอง
ในช่วงต้นปี 2540 กองทุนจึงต้องให้ความช่วยเหลือด้านสภาพคล่องแก่บริษัทเงินทุนจำนวนมาก ข้อมูลที่ Yale รวบรวมจากเอกสารประวัติศาสตร์ระบุว่า ระหว่างเดือนมีนาคมถึงกรกฎาคม 2540 FIDF ให้ความช่วยเหลือด้านสภาพคล่องสะสมมากกว่า 400,000 ล้านบาท ขณะที่งานศึกษา IMF ระบุว่าความช่วยเหลือแก่ภาคบริษัทเงินทุนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วและขึ้นไปถึงระดับประมาณ 10,000 ล้านดอลลาร์ในเดือนสิงหาคม
ตัวเลขเหล่านี้ไม่ควรนำมาบวกกัน เพราะใช้ขอบเขตและช่วงเวลาการวัดต่างกัน แต่สะท้อนข้อเท็จจริงเดียวกันว่า ก่อนรัฐบาลจะจัดการกับบริษัทเงินทุนที่ล้มเหลวอย่างเด็ดขาด กองทุนได้เข้าไปแบกรับความเสี่ยงทางการเงินจำนวนมากแล้ว
ปัญหาใหญ่จึงไม่ใช่เพียงต้องหาเงินมาให้สถาบันการเงินใช้ชั่วคราว แต่คือจะทำอย่างไรกับเงินที่ปล่อยไปแล้ว หากสถาบันเหล่านั้นไม่สามารถดำเนินธุรกิจต่อได้
7.2 บริษัทเงินทุน 58 แห่ง: จากการประคอง สู่การปิดกิจการ
ก่อนเกิดวิกฤต ประเทศไทยมีบริษัทเงินทุน 91 แห่ง สถาบันเหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการให้สินเชื่อเช่าซื้อ สินเชื่อธุรกิจ และการระดมเงินทุนผ่านตราสารทางการเงินประเภทต่าง ๆ บริษัทเงินทุนจำนวนหนึ่งมีสินเชื่อเกี่ยวข้องกับอสังหาริมทรัพย์สูง และเมื่อธุรกิจอสังหาริมทรัพย์เริ่มมีปัญหา สภาพคล่องและคุณภาพสินทรัพย์ของบริษัทเงินทุนก็ทรุดลงตามไปด้วย
วันที่ 27 มิถุนายน 2540 ทางการระงับการดำเนินกิจการบริษัทเงินทุน 16 แห่ง ต่อมาในวันที่ 5 สิงหาคม มีการระงับกิจการเพิ่มอีก 42 แห่ง รวมทั้งสิ้น 58 แห่ง โดยให้โอกาสสถาบันเหล่านี้เสนอแผนฟื้นฟูกิจการ แต่หลังจากตรวจสอบฐานะทางการเงินและประเมินความเป็นไปได้ของแผนฟื้นฟูแล้ว ในวันที่ 8 ธันวาคม 2540 ทางการตัดสินใจให้เพียงสองแห่งกลับมาเปิดดำเนินการได้ ส่วนอีก 56 แห่งต้องปิดกิจการถาวร
การปิดบริษัทเงินทุน 56 แห่งเป็นมาตรการรุนแรงอย่างยิ่ง เพราะสถาบันเหล่านี้มีสินทรัพย์รวมกันประมาณ 860,000 ล้านบาทตามรายงานการกำกับสถาบันการเงินของ ธปท. ปี 2543 และมีความสัมพันธ์กับลูกหนี้ เจ้าหนี้ ผู้ลงทุน และพนักงานจำนวนมาก
แต่เหตุใดรัฐจึงไม่ปล่อยให้ปิดกิจการไปตั้งแต่แรก?
คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ความไม่แน่นอนเกี่ยวกับฐานะที่แท้จริงของแต่ละสถาบัน การปิดสถาบันการเงินจำนวนมากพร้อมกันอาจทำให้ผู้ฝากเงินและเจ้าหนี้เกิดความตื่นตระหนก และปัญหาอาจแพร่กระจายไปยังธนาคารที่ยังมีฐานะมั่นคงได้
ในอีกด้านหนึ่ง การพยายามประคองสถาบันการเงินที่มีความเสียหายรุนแรงก็มีต้นทุนเช่นกัน ยิ่งให้ความช่วยเหลือมากโดยที่ยังไม่จัดการสินทรัพย์ด้อยคุณภาพหรือความเสียหายพื้นฐาน ภาระของกองทุนฟื้นฟูฯ ก็อาจเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
นี่เป็นหนึ่งในความขัดแย้งสำคัญของการจัดการวิกฤต การปิดสถาบันการเงินเร็วเกินไปอาจกระตุ้นความตื่นตระหนก แต่การปิดช้าเกินไปก็อาจทำให้ต้องใช้เงินช่วยเหลือมากขึ้น
7.3 การค้ำประกันเงินฝาก: รัฐไม่ได้ช่วยเฉพาะเจ้าของธนาคาร
ในเดือนสิงหาคม 2540 รัฐบาลและธนาคารแห่งประเทศไทยประกาศมาตรการคุ้มครองเงินฝากและเจ้าหนี้ของสถาบันการเงินที่ยังดำเนินงานอยู่ ภายใต้การดำเนินงานผ่าน FIDF
มาตรการนี้มักเรียกว่า Blanket Guarantee หรือการค้ำประกันแบบครอบคลุม โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อหยุดความตื่นตระหนกของผู้ฝากเงินและรักษาความเชื่อมั่นในระบบการเงิน
เหตุผลของมาตรการนี้ไม่ซับซ้อนนัก หากประชาชนเชื่อว่าธนาคารอาจไม่มีเงินคืน ทุกคนย่อมมีแรงจูงใจถอนเงินก่อนผู้อื่น แม้ธนาคารบางแห่งจะยังมีสินทรัพย์เพียงพอ แต่หากต้องหาเงินสดมาคืนผู้ฝากเงินจำนวนมากในเวลาเดียวกัน ธนาคารก็อาจประสบปัญหาได้
รัฐจึงพยายามรับประกันว่า ผู้ฝากเงินและเจ้าหนี้ที่อยู่ในขอบเขตของมาตรการจะได้รับการชำระเงินตามเงื่อนไขที่กำหนด เพื่อให้ประชาชนไม่จำเป็นต้องแห่ถอนเงินออกจากระบบ
อย่างไรก็ตาม การค้ำประกันไม่ได้ครอบคลุมทุกคนด้วยเงื่อนไขเดียวกันตั้งแต่วันแรก โดยเฉพาะผู้ถือครองตราสารและเจ้าหนี้ของบริษัทเงินทุนที่ถูกระงับกิจการก่อนการประกาศค้ำประกัน ซึ่งมีแนวทางชดเชยและการรับความเสียหายแตกต่างออกไป
ความไม่ชัดเจนเกี่ยวกับขอบเขตการค้ำประกันในระยะแรกเป็นปัญหาสำคัญ รายงาน IMF และงานศึกษาจาก Yale ระบุว่า การประกาศที่ไม่สอดคล้องกันและความสงสัยว่ารัฐจะมีความสามารถจ่ายจริงหรือไม่ ทำให้มาตรการค้ำประกันยังไม่สามารถฟื้นความเชื่อมั่นได้ทันที
เมื่อเข้าสู่เดือนตุลาคม 2540 รัฐบาลจึงออกพระราชกำหนดเพื่อเพิ่มอำนาจในการฟื้นฟูสถาบันการเงินและทำให้การสนับสนุนจากรัฐมีฐานทางกฎหมายชัดเจนยิ่งขึ้น
สิ่งที่ต้องแยกให้ออกคือ การคุ้มครองเงินฝากไม่ได้มีความหมายเดียวกับการคุ้มครองผู้ถือหุ้นของธนาคาร ผู้ฝากเงินเป็นเจ้าหนี้ของธนาคาร ขณะที่ผู้ถือหุ้นเป็นเจ้าของกิจการและควรรับความเสียหายจากธุรกิจเมื่อเงินทุนไม่เพียงพอ
เมื่อรัฐช่วยให้ธนาคารคืนเงินแก่ผู้ฝากเงิน การช่วยเหลือนั้นมีผู้ได้รับประโยชน์หลายระดับ ตั้งแต่ประชาชนที่มีเงินออมไปจนถึงบริษัทที่ต้องใช้บัญชีธนาคารจ่ายเงินเดือนและชำระค่าสินค้า ส่วนเจ้าหนี้รายใหญ่ของสถาบันการเงินก็อาจได้รับความคุ้มครองภายใต้ขอบเขตที่กำหนดด้วย
นี่ทำให้คำถามเรื่องความเป็นธรรมยังคงอยู่ แต่ไม่สามารถตอบได้ด้วยการกล่าวว่าเงินทั้งหมดถูกนำไปแจกให้เจ้าของธนาคาร
7.4 แล้วเจ้าของธนาคารต้องรับผิดชอบอะไรบ้าง?
เมื่อรัฐบาลตัดสินใจใช้ทรัพยากรสาธารณะฟื้นฟูระบบการเงิน คำถามย่อมเกิดขึ้นว่า หากเจ้าของธนาคารและผู้บริหารเดิมมีส่วนทำให้เกิดความเสียหาย เหตุใดประชาชนจึงต้องร่วมรับภาระ?
ในทางหลักการ ผู้ถือหุ้นควรเป็นกลุ่มแรกที่รับความเสียหายเมื่อกิจการขาดทุน เพราะเป็นผู้ลงทุนในส่วนทุนและได้รับผลตอบแทนเมื่อกิจการมีกำไร
การฟื้นฟูสถาบันการเงินของไทยในช่วงปี 2540–2542 จึงไม่ได้หมายความว่าผู้ถือหุ้นเดิมทุกแห่งได้รับการคุ้มครองให้รักษาทรัพย์สินไว้ครบถ้วน
ธนาคารและบริษัทเงินทุนบางแห่งถูกลดทุน เปลี่ยนผู้บริหาร ควบรวมกิจการ หรือถูกเข้าควบคุมโดยรัฐ
รายงาน IMF ระบุว่าธนาคารพาณิชย์เจ็ดแห่งได้รับผลกระทบจากมาตรการปิดกิจการ เข้าควบคุม หรือควบรวมในช่วงการปรับโครงสร้าง โดยผู้ถือหุ้นเดิมของบางธนาคารถูกลดสัดส่วนการถือหุ้นอย่างมาก
ตัวอย่างที่ชัดเจนปรากฏในมาตรการปรับโครงสร้างสถาบันการเงินวันที่ 14 สิงหาคม 2541 ซึ่งมีการลดมูลค่าหุ้นของสถาบันบางแห่งเหลือเพียงหนึ่งสตางค์ต่อหุ้น ก่อนเพิ่มทุนและปรับเปลี่ยนการบริหาร
กล่าวอีกอย่างหนึ่งคือ ผู้ถือหุ้นบางกลุ่มได้รับความเสียหายหนักจริง
แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้บริหารหรือผู้ถือหุ้นทุกคนต้องรับผิดชอบต่อความเสียหายทั้งหมด และไม่ได้หมายความว่าการรับภาระระหว่างเจ้าของกิจการ เจ้าหนี้ และภาครัฐเป็นไปอย่างเป็นธรรมในทุกกรณี
การประเมินว่าบุคคลหรือสถาบันใดควรรับผิดชอบมากน้อยเพียงใด จำเป็นต้องตรวจสอบรายละเอียดการปล่อยสินเชื่อ การค้ำประกัน การเพิ่มทุน การเปลี่ยนผู้ถือหุ้น และการดำเนินคดีเป็นรายกรณี
สิ่งที่สรุปได้จากหลักฐานระดับระบบคือ รัฐไม่ได้คุ้มครองเจ้าของธนาคารทุกแห่งจากการสูญเสียเงินลงทุน แต่ก็ยังต้องใช้ทรัพยากรสาธารณะจำนวนมหาศาลเพื่อรักษาระบบการเงินโดยรวม
7.5 ขายทรัพย์สินของบริษัทที่ล้ม แล้วเงินหายไปไหน?
เมื่อบริษัทเงินทุน 56 แห่งถูกปิด คำถามต่อมาคือจะทำอย่างไรกับทรัพย์สินที่สถาบันเหล่านี้ถือครองอยู่
สินทรัพย์ของบริษัทเงินทุนไม่ใช่เงินสดทั้งหมด แต่รวมถึงสิทธิเรียกร้องในเงินกู้ สัญญาเช่าซื้อ หลักประกัน อสังหาริมทรัพย์ และสินทรัพย์ประเภทอื่น
รัฐจึงจัดตั้งองค์การเพื่อการปฏิรูประบบสถาบันการเงิน หรือ Financial Sector Restructuring Authority (FRA) ในเดือนตุลาคม 2540 เพื่อประเมินแผนฟื้นฟู ดูแลกระบวนการปิดกิจการ และจัดการขายทรัพย์สินของบริษัทเงินทุนที่ล้ม
การประมูลสินทรัพย์เริ่มขึ้นในปี 2541 โดยมีทั้งสินทรัพย์อย่างรถยนต์ที่ยึดคืนจากสัญญาเช่าซื้อ และสิทธิเรียกร้องในหนี้ของลูกหนี้ธุรกิจจำนวนมหาศาล
แต่การขายสินทรัพย์ในช่วงวิกฤตมีปัญหาอยู่ข้อหนึ่ง นั่นคือผู้ซื้อมีน้อย ขณะที่ผู้ขายมีความจำเป็นต้องขาย
สมมติว่าบริษัทเงินทุนแห่งหนึ่งมีสิทธิเรียกร้องในเงินกู้ 100 ล้านบาท แต่ลูกหนี้ไม่สามารถชำระหนี้ได้ตามกำหนด และหลักประกันอาจมีมูลค่าลดลง หากนำสิทธิเรียกร้องนี้ออกขาย ผู้ซื้อย่อมไม่ยอมจ่าย 100 ล้านบาทเต็ม เพราะต้องเผชิญความเสี่ยงว่าจะเรียกเก็บเงินคืนได้จริงเท่าใด ต้องใช้เวลาอีกกี่ปี และมีต้นทุนทางกฎหมายเท่าใด
หากผู้ซื้อประเมินว่าจะเก็บเงินคืนได้เพียง 40 ล้านบาท และยังต้องเผชิญต้นทุนกับความเสี่ยงเพิ่มเติม เขาอาจเสนอราคาซื้อเพียง 25 หรือ 30 ล้านบาท
ตัวเลข 100 ล้านบาทจึงเป็นมูลค่าหนี้ตามสัญญา ไม่ใช่มูลค่าที่ขายได้แน่นอน
รายงาน ธปท. ปี 2543 ระบุว่าการจำหน่ายสินทรัพย์ของบริษัทเงินทุนที่ถูกปิดได้ผลตอบแทนเฉลี่ยประมาณ 25–30% ของมูลค่าตามสัญญา ขณะที่รายงานประเมินโครงการของ World Bank ที่ใช้ขอบเขตและช่วงเวลาวัดต่างกัน ระบุอัตราการเรียกคืนเฉลี่ย 35.3% สำหรับสินทรัพย์ที่ FRA ขายได้ถึงสิ้นปี 2543
ตัวเลขสองชุดนี้ไม่ควรนำมาเปรียบเทียบโดยไม่ดูนิยาม แต่ต่างแสดงว่าราคาที่เรียกคืนได้ต่ำกว่ามูลค่าหนี้ตามสัญญาอย่างมาก
และนี่คือจุดที่เกิดข้อถกเถียงเรื่องการขายทรัพย์สินของชาติในราคาถูก
7.6 นักลงทุนต่างชาติซื้อหนี้ไทยในราคาถูก ถือเป็นการปล้นชาติหรือไม่?
ในช่วงหลังวิกฤต นักลงทุนต่างชาติบางรายเข้ามาซื้อสินทรัพย์และสิทธิเรียกร้องในหนี้จากสถาบันการเงินที่ถูกปิด
รายงานประเมินผลของ World Bank ระบุว่า จากสินทรัพย์สินเชื่อหลักที่ FRA นำออกประมูลมูลค่าประมาณ 600,000 ล้านบาท นักลงทุนสถาบันต่างชาติกลุ่มหนึ่งเป็นผู้ซื้อสินทรัพย์ประมาณครึ่งหนึ่งของมูลค่าที่นำออกประมูลดังกล่าว
ข้อมูลนี้เป็นหลักฐานว่านักลงทุนต่างชาติมีบทบาทสำคัญในการซื้อสินทรัพย์ช่วงหลังวิกฤตจริง
แต่ราคาซื้อที่ต่ำกว่ายอดหนี้ตามสัญญาไม่ได้พิสูจน์โดยตัวมันเองว่าผู้ซื้อได้รับกำไรเกินควรหรือมีการทุจริต เพราะสิทธิเรียกร้องเหล่านั้นอาจมีโอกาสเก็บหนี้คืนต่ำ ติดปัญหาหลักประกัน หรือมีต้นทุนดำเนินคดีสูง
ในทางกลับกัน ก็ไม่อาจสรุปว่าการขายสินทรัพย์ทั้งหมดมีประสิทธิภาพเพียงเพราะใช้วิธีเปิดประมูล
คำถามที่ควรตรวจสอบคือ หากไม่ขายในเวลานั้น รัฐมีทางเลือกอื่นที่สร้างมูลค่าสุทธิสูงกว่าหรือไม่? เงื่อนไขการประมูลเปิดให้ผู้ซื้อแข่งขันกันเพียงพอหรือเปล่า? การรวมสินทรัพย์เป็นชุดขนาดใหญ่ทำให้ผู้ลงทุนรายเล็กเสียเปรียบหรือไม่? และรัฐประเมินต้นทุนการถือครองหนี้ต่อไปเทียบกับการขายทันทีอย่างเหมาะสมเพียงใด?
World Bank ประเมินว่ากระบวนการจำหน่ายสินทรัพย์มีข้อจำกัดหลายประการ โดยเฉพาะข้อจำกัดด้านเวลา ความสามารถในการบริหารจัดการ และสภาพตลาดที่ย่ำแย่ในขณะนั้น แต่ก็เห็นว่าการจำหน่ายสินทรัพย์จำนวนมหาศาลภายใต้สถานการณ์ดังกล่าวเป็นภารกิจที่ซับซ้อนมาก
การตัดสินว่ามีใครได้รับประโยชน์อย่างไม่เป็นธรรมจึงต้องใช้ข้อมูลราคาซื้อ ราคาที่เรียกเก็บคืนได้จริง และเงื่อนไขของแต่ละธุรกรรม ไม่ใช่ดูเพียงส่วนลดจากยอดหนี้ตามสัญญา
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือ เมื่อสินทรัพย์ถูกขายหรือเรียกคืนได้ต่ำกว่ามูลค่าที่เคยบันทึกไว้ ความเสียหายส่วนหนึ่งก็ต้องถูกยอมรับในบัญชี และหาก FIDF เป็นผู้แบกรับภาระทางการเงินนั้นอยู่ ความเสียหายก็อาจตกอยู่กับกองทุน
7.7 นอกจากขายทรัพย์สินแล้ว ยังมีการจัดการหนี้เสียอย่างไร?
วิกฤตปี 2540 ทำให้ระบบธนาคารไทยมีหนี้ที่ไม่ก่อให้เกิดรายได้ หรือ Non-Performing Loans (NPLs) จำนวนมหาศาล
หนี้เหล่านี้ไม่ได้มีลักษณะเหมือนกันทั้งหมด บางส่วนเป็นธุรกิจที่ไม่สามารถฟื้นฟูได้ ขณะที่บางส่วนเป็นกิจการที่ยังมีอนาคต แต่มีภาระหนี้สูงเกินไปหลังเงินบาทอ่อนค่าและเศรษฐกิจหดตัว
หากธนาคารรีบบังคับขายหลักประกันของลูกหนี้ทุกราย ราคาทรัพย์สินก็อาจยิ่งลดลงและทำให้ระบบเศรษฐกิจเสียหายหนักขึ้น แต่หากธนาคารปล่อยให้ลูกหนี้ที่ไม่มีความสามารถชำระหนี้ดำเนินกิจการต่อไปโดยไม่ปรับโครงสร้าง ความเสียหายก็อาจสะสมเพิ่มขึ้น
รัฐจึงใช้มาตรการหลายรูปแบบ ทั้งการปรับโครงสร้างหนี้ การเพิ่มทุนธนาคาร การจัดตั้งบริษัทบริหารสินทรัพย์ และการปรับปรุงกฎหมายล้มละลายกับการบังคับหลักประกัน
บริษัทบริหารสินทรัพย์ หรือ Asset Management Company (AMC) มีหน้าที่รับโอนหนี้หรือสินทรัพย์ด้อยคุณภาพมาบริหาร เพื่อให้ธนาคารสามารถมุ่งทำหน้าที่ให้สินเชื่อแก่ธุรกิจที่ยังดำเนินกิจการได้
ต่อมาในปี 2544 มีการจัดตั้งบรรษัทบริหารสินทรัพย์ไทย หรือ Thai Asset Management Corporation (TAMC) เพื่อเป็นอีกกลไกในการจัดการหนี้เสีย โดยเฉพาะหนี้ที่มีมูลค่าสูงและมีเจ้าหนี้หลายราย
แต่ต้องแยกให้ชัดว่า FRA, AMC และ TAMC เป็นหน่วยงานหรือกลไกที่มีบทบาทต่างกัน ไม่ใช่องค์กรเดียวกันที่เปลี่ยนชื่อไปมา และไม่ใช่เงินทั้งหมดที่ผ่านกลไกเหล่านี้จะกลายเป็นหนี้ FIDF โดยอัตโนมัติ
การจัดการหนี้เสียมีทั้งต้นทุนและรายได้จากการเรียกคืนหนี้ บางกรณีอาจได้สินทรัพย์กลับมา บางกรณีได้รับชำระเงินบางส่วน และบางกรณีอาจต้องรับรู้ความเสียหายเพิ่มเติม
จึงไม่สามารถนำยอดหนี้เสียทั้งหมดในระบบธนาคารมานับเป็นต้นทุนของรัฐบาลได้ตรง ๆ
7.8 วันที่ 14 สิงหาคม 2541: รัฐต้องเพิ่มทุนให้ระบบธนาคาร
เมื่อวิกฤตยืดเยื้อเข้าสู่ปี 2541 ปัญหาไม่ได้จำกัดอยู่ที่บริษัทเงินทุนที่ถูกปิดแล้ว แต่ธนาคารพาณิชย์หลายแห่งก็ต้องเผชิญกับหนี้เสียและฐานะเงินกองทุนที่อ่อนแอลง
วันที่ 14 สิงหาคม 2541 ทางการจึงประกาศมาตรการปรับโครงสร้างระบบสถาบันการเงินครั้งสำคัญ โดยมีเป้าหมายให้สถาบันการเงินที่ยังมีโอกาสดำเนินกิจการต่อสามารถเพิ่มทุนและกลับมาทำหน้าที่ให้สินเชื่อได้
มาตรการครอบคลุมการเข้าควบคุมสถาบันที่มีปัญหา การควบรวมกิจการ การสนับสนุนเงินทุนจากภาครัฐและเอกชน และการส่งเสริมบริษัทบริหารสินทรัพย์
สำหรับบางสถาบัน ผู้ถือหุ้นเดิมต้องถูกลดทุนอย่างรุนแรงก่อนที่จะได้รับการเพิ่มทุนใหม่ ส่วนรัฐบาลสามารถเข้าเป็นผู้ถือหุ้นผ่านการสนับสนุนเงินทุนตามเงื่อนไขที่กำหนด
สิ่งนี้มีความหมายสำคัญ เพราะรัฐไม่ได้ใช้เงินช่วยเหลือโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเจ้าของหรือการบริหารเลยในทุกกรณี
อย่างไรก็ตาม การเพิ่มทุนธนาคารด้วยเงินของรัฐยังคงสร้างความเสี่ยงทางการคลัง หากมูลค่าหุ้นหรือสินทรัพย์ที่รัฐได้รับกลับมาต่ำกว่าเงินที่ใส่เข้าไป ความเสียหายสุทธิก็ยังอาจตกอยู่กับภาครัฐได้
ในทางกลับกัน หากรัฐสามารถขายหุ้นหรือเรียกคืนสินทรัพย์ได้ในภายหลัง ต้นทุนสุทธิของการช่วยเหลือก็อาจลดลง
ด้วยเหตุนี้ การประเมินต้นทุนการฟื้นฟูระบบการเงินต้องดูทั้งเงินที่จ่ายออกและมูลค่าที่เรียกคืนได้ ไม่ใช่นับเฉพาะยอดเงินช่วยเหลือขั้นต้น
7.9 แล้วเงิน 1.4 ล้านล้านบาทเกิดจากอะไร?
หลังจากการช่วยเหลือระบบการเงินต่อเนื่องหลายปี FIDF สะสมภาระและความเสียหายจำนวนมหาศาลจากมาตรการต่าง ๆ
เอกสารธนาคารแห่งประเทศไทยในปี 2545 ระบุว่า ณ สิ้นเดือนมิถุนายน 2545 กองทุนมีความเสียหายที่เกิดขึ้นแล้วและคาดว่าจะเกิดขึ้นรวมประมาณ 1,401,400 ล้านบาท หรือ 1.4014 ล้านล้านบาท
ความเสียหายดังกล่าวเกี่ยวข้องกับมาตรการหลายประเภท ได้แก่ การคุ้มครองเงินฝากและหนี้ของสถาบันการเงิน การเพิ่มทุนเพื่อแก้ปัญหาหนี้เสีย และการให้ความช่วยเหลือด้านสภาพคล่องแก่สถาบันการเงินที่ประสบปัญหา
ตัวเลข 1.4 ล้านล้านบาทจึงไม่ใช่เงินสดก้อนเดียวที่รัฐบาลยกไปมอบให้ธนาคารใดธนาคารหนึ่ง
แต่เป็นมูลค่าความเสียหายของกองทุนที่สะสมจากภารกิจฟื้นฟูระบบการเงินหลายประเภทในหลายช่วงเวลา
งานศึกษาประวัติศาสตร์จาก Yale ระบุว่า ในความเสียหายของ FIDF ที่ประเมินไว้ประมาณ 1.4 ล้านล้านบาท มีราว 554,100 ล้านบาทที่เกี่ยวข้องกับการช่วยเหลือผู้ฝากเงินภายใต้มาตรการค้ำประกัน
แต่ตัวเลขดังกล่าวก็ไม่ควรถูกนำไปตีความว่าค่าใช้จ่ายส่วนที่เหลือเป็นเงินช่วยผู้ถือหุ้นธนาคารทั้งหมด เพราะยังมีมาตรการด้านสภาพคล่อง การเพิ่มทุน การรับภาระหนี้ และการจัดการสินทรัพย์ประเภทอื่นรวมอยู่ด้วย
การแยกต้นทุนทั้งหมดตามผู้ได้รับประโยชน์ขั้นสุดท้ายจำเป็นต้องตรวจสอบบัญชีและธุรกรรมของแต่ละมาตรการอย่างละเอียด
สิ่งที่ยืนยันได้คือความเสียหายของ FIDF เกิดจากความพยายามป้องกันไม่ให้ปัญหาของสถาบันการเงินลุกลามจนระบบการเงินทั้งประเทศหยุดทำงาน
ส่วนการประเมินว่าการตัดสินใจแต่ละอย่างเหมาะสม คุ้มค่า และเป็นธรรมเพียงใด ยังเป็นคำถามที่ต้องพิจารณาแยกต่างหาก
7.10 ทำไม 1.4 ล้านล้าน จึงกลายเป็นหนี้รัฐบาล 1.32 ล้านล้าน?
เมื่อ FIDF มีความเสียหายจำนวนมหาศาล กองทุนจำเป็นต้องมีแหล่งเงินมารองรับภาระทางการเงินเหล่านั้น
แต่ FIDF ไม่ได้มีรายได้หรือทรัพย์สินเพียงพอที่จะรับความเสียหายทั้งหมดได้เอง จึงเกิดความจำเป็นที่รัฐบาลต้องเข้ามาจัดการภาระดังกล่าว
ในปี 2541 รัฐบาลออกพันธบัตรเพื่อชดเชยความเสียหายของ FIDF ตามกรอบวงเงิน 500,000 ล้านบาท ซึ่งต่อมารู้จักกันในชื่อ FIDF 1
ในปี 2543 มีการออกพันธบัตรของกองทุนที่กระทรวงการคลังค้ำประกันอีก 112,000 ล้านบาท เรียกว่า FIDF 2
ต่อมาในปี 2545 รัฐบาลออกกฎหมายรองรับการออกพันธบัตรชดเชยความเสียหายเพิ่มเติม โดยกำหนดกรอบวงเงินไม่เกิน 780,000 ล้านบาท ซึ่งเกี่ยวข้องกับ FIDF 3
เมื่อนำวงเงินหนี้ที่รัฐบาลกู้เพื่อชดเชยความเสียหายตาม FIDF 1 และ FIDF 3 รวมกับพันธบัตร FIDF 2 ที่รัฐบาลค้ำประกัน ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุยอดภาระในกรอบดังกล่าวรวมประมาณ 1.32 ล้านล้านบาท
ดังนั้นตัวเลข 1.4 ล้านล้านบาท และ 1.32 ล้านล้านบาท จึงไม่ใช่ตัวเลขที่ขัดแย้งกันโดยตรง
ตัวเลขแรกเป็นการประเมินความเสียหายของกองทุนในปี 2545 ส่วนตัวเลขที่สองเป็นวงเงินพันธบัตรและภาระค้ำประกันที่ใช้ชดเชยความเสียหายตามกรอบที่ ธปท. อธิบาย
ความแตกต่างเกิดจากขอบเขตและวิธีวัด ไม่ใช่หลักฐานว่าเงินส่วนต่างหายไปโดยไม่มีคำอธิบาย
ในช่วงแรก การบริหารหนี้ดังกล่าวเกี่ยวข้องกับการใช้งบประมาณของรัฐบาลชำระดอกเบี้ย และการใช้เงินจากบัญชีหรือรายได้ของธนาคารแห่งประเทศไทยตามกฎหมายเพื่อชำระเงินต้น
ต่อมาโครงสร้างการชำระหนี้ถูกเปลี่ยนแปลงอีกครั้งในปี 2555 ซึ่งจะกลายเป็นประเด็นหลักของตอนต่อไป
7.11 ใครควรเป็นผู้แบกรับต้นทุนเหล่านี้?
มาถึงตรงนี้ คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงรัฐจ่ายเงินไปเท่าใด แต่คือเหตุใดผู้ที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับความผิดพลาดของสถาบันการเงินจึงต้องร่วมรับภาระ
มีเหตุผลสำคัญที่รัฐบาลเลือกเข้ามารับภาระส่วนหนึ่ง เพราะระบบธนาคารไม่ได้เป็นเพียงธุรกิจเอกชนประเภทหนึ่ง แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นต่อเศรษฐกิจ ธุรกิจใช้ธนาคารรับชำระเงินและจ่ายค่าจ้าง ประชาชนใช้ธนาคารเก็บเงินออม และการลงทุนจำนวนมากต้องพึ่งพาระบบสินเชื่อ
หากธนาคารจำนวนมากหยุดทำหน้าที่พร้อมกัน ความเสียหายอาจรุนแรงกว่าการปล่อยให้กิจการเอกชนทั่วไปล้มละลาย เพราะจะกระทบกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับความผิดพลาดเดิมด้วย
นี่เป็นเหตุผลทางเศรษฐศาสตร์ของการใช้ทรัพยากรสาธารณะเพื่อรักษาเสถียรภาพของระบบการเงิน
แต่เหตุผลดังกล่าวไม่ใช่ข้อยกเว้นให้ผู้บริหารและผู้ถือหุ้นที่ก่อความเสียหายไม่ต้องรับผิดชอบ
ในทางกลับกัน หากรัฐให้ความคุ้มครองโดยไม่มีเงื่อนไขหรือไม่บังคับให้ผู้รับความช่วยเหลือต้องแบกรับความเสียหายอย่างเหมาะสม ก็อาจเกิดปัญหา Moral Hazard หรือแรงจูงใจให้รับความเสี่ยงมากเกินไป เพราะเชื่อว่าหากเกิดปัญหารัฐจะเข้ามาช่วยเหลืออีก
การออกแบบมาตรการช่วยเหลือจึงต้องรักษาสมดุลระหว่างการปกป้องผู้ฝากเงิน การป้องกันวิกฤตลุกลาม และการทำให้ผู้รับความเสี่ยงต้องรับผิดชอบต่อผลลัพธ์
World Bank ได้วิจารณ์การค้ำประกันเงินฝากและเจ้าหนี้แบบครอบคลุมของไทยว่า แม้อาจจำเป็นในระยะแรกเพื่อสร้างเสถียรภาพ แต่การคงมาตรการไว้เป็นเวลานานอาจส่งผลเสียต่อแรงจูงใจและการปฏิรูประบบการเงินในระยะยาว
ข้อถกเถียงจึงไม่ได้มีเพียงว่ารัฐควรช่วยธนาคารหรือไม่ แต่ยังรวมถึงว่าควรช่วยด้วยวิธีใด ให้ใครรับความเสียหายก่อน และจะลดต้นทุนที่ตกอยู่กับสังคมโดยรวมได้อย่างไร
7.12 หนี้ IMF กับหนี้ FIDF เป็นคนละเรื่อง
ประเด็นที่ทำให้เกิดความเข้าใจผิดบ่อยครั้งที่สุดเรื่องหนึ่งคือการนำหนี้ IMF กับหนี้ FIDF มาปะปนกัน
หลังประเทศไทยประกาศลอยตัวเงินบาท รัฐบาลจำเป็นต้องขอความช่วยเหลือทางการเงินจาก IMF และประเทศพันธมิตร เพื่อฟื้นเสถียรภาพของเศรษฐกิจและระบบการชำระเงินระหว่างประเทศ
โครงการความช่วยเหลือระหว่างประเทศที่ประกาศในเดือนสิงหาคม 2540 มีวงเงินรวมประมาณ 17,200 ล้านดอลลาร์ โดยไม่ได้เป็นเงินของ IMF ทั้งหมด และไทยไม่ได้เบิกใช้วงเงินทั้งหมด
ประเทศไทยชำระหนี้ที่กู้จาก IMF ตามโครงการดังกล่าวครบเมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2546
แต่การชำระหนี้ IMF หมด ไม่ได้หมายความว่าภาระการฟื้นฟูระบบสถาบันการเงินภายในประเทศสิ้นสุดลง
หนี้ FIDF เกิดจากความเสียหายที่กองทุนแบกรับเพื่อช่วยเหลือและฟื้นฟูระบบสถาบันการเงิน ซึ่งรัฐบาลออกพันธบัตรและรับภาระค้ำประกันไว้บางส่วน
ดังนั้น จึงเป็นไปได้อย่างสมบูรณ์ที่ประเทศไทยจะไม่มีหนี้ IMF คงเหลือจากโครงการปี 2540 แล้ว แต่ยังต้องชำระพันธบัตรที่ออกเพื่อชดเชยความเสียหายของ FIDF ต่อไปอีกหลายสิบปี
การแยกหนี้สองประเภทนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะทำให้เห็นว่าการฟื้นตัวจากวิกฤตไม่ได้หมายถึงการหมดภาระทางการเงินทั้งหมด
7.13 เมื่อรัฐรับหนี้แล้ว ประชาชนต้องจ่ายอย่างไร?
หนี้รัฐบาลที่ออกเพื่อชดเชยความเสียหายของ FIDF เป็นภาระที่ต้องชำระคืนเงินต้นและดอกเบี้ยตามเงื่อนไขของพันธบัตร
ในช่วงก่อนปี 2555 ภาระดอกเบี้ยส่วนหนึ่งถูกชำระผ่านงบประมาณรัฐบาล ขณะที่การชำระเงินต้นเกี่ยวข้องกับรายได้และบัญชีของธนาคารแห่งประเทศไทยตามกฎหมายที่ใช้ในแต่ละช่วง
การที่รัฐบาลต้องนำงบประมาณมาชำระดอกเบี้ยย่อมมีผลต่อการจัดสรรทรัพยากรสาธารณะ เพราะเงินงบประมาณมีข้อจำกัด และการเลือกใช้เงินเพื่อวัตถุประสงค์หนึ่งอาจลดพื้นที่สำหรับใช้จ่ายในวัตถุประสงค์อื่น
แต่ก็ต้องระวังไม่สรุปว่าเงินทุกบาทที่ใช้ชำระหนี้ FIDF คือภาษีที่ถูกเก็บจากประชาชนโดยตรง หรือหากไม่มีหนี้ก้อนนี้ รัฐบาลจะสามารถนำเงินจำนวนเท่ากันไปสร้างโรงพยาบาลและโรงเรียนได้ทั้งหมดทันที
การประเมินผลกระทบทางการคลังต้องพิจารณาแหล่งเงินที่ใช้ชำระหนี้ ภาระดอกเบี้ย ต้นทุนการกู้ และข้อจำกัดทางกฎหมายประกอบกัน
สิ่งที่ยืนยันได้คือรัฐต้องจัดหาทรัพยากรเพื่อชำระภาระดังกล่าว และภาระนั้นส่งผลต่อการบริหารการเงินของประเทศต่อเนื่องยาวนานกว่าวิกฤตเศรษฐกิจที่เป็นต้นเหตุอย่างมาก
เมื่อถึงปี 2555 ประเทศไทยจึงปรับเปลี่ยนกลไกการชำระหนี้ครั้งใหญ่ โดยนำเงินหรือทรัพย์สินของ FIDF และเงินนำส่งจากสถาบันการเงินมาเป็นแหล่งชำระหนี้ที่สำคัญ
กลไกใหม่นี้ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างหนี้วิกฤตปี 2540 กับระบบธนาคารในชีวิตประจำวันของประชาชนมีความชัดเจนขึ้นอีกระดับหนึ่ง
และนั่นคือจุดเริ่มต้นของคำถามว่า ผู้ฝากเงินกับผู้กู้เงินในปัจจุบันได้รับผลกระทบจากต้นทุนการชำระหนี้นี้มากเพียงใด
บทส่งท้าย — เมื่อการช่วยชีวิตระบบการเงินกลายเป็นภาระระยะยาว
หากมองเหตุการณ์ปี 2540 จากระยะไกล อาจเกิดความรู้สึกว่ารัฐบาลนำเงินมหาศาลไปช่วยธนาคาร แล้วปล่อยให้ประชาชนรับภาระทั้งหมด
แต่เมื่อพิจารณารายละเอียด เราจะพบว่าความจริงซับซ้อนกว่านั้น
เงินของ FIDF ถูกใช้ในมาตรการหลายประเภท ทั้งการให้สภาพคล่อง การคุ้มครองผู้ฝากเงินและเจ้าหนี้ การเพิ่มทุนสถาบันการเงิน และการจัดการปัญหาที่เกิดจากสถาบันการเงินล้มเหลว
สถาบันบางแห่งถูกปิด ผู้ถือหุ้นบางกลุ่มสูญเสียเงินลงทุน ผู้บริหารบางแห่งถูกเปลี่ยน และทรัพย์สินจำนวนมหาศาลถูกนำออกขายหรือบริหารเพื่อเรียกคืนมูลค่า
ขณะเดียวกัน ผู้ฝากเงินและเจ้าหนี้บางกลุ่มได้รับการคุ้มครองจากภาระขาดทุนที่อาจเกิดขึ้น หากปล่อยให้สถาบันการเงินล้มโดยไม่มีมาตรการรองรับ
ต้นทุนที่เหลือหลังการดำเนินมาตรการเหล่านั้นกลายเป็นภาระของ FIDF และนำไปสู่การออกพันธบัตรรัฐบาลกับการค้ำประกันหนี้ในวงเงินรวมประมาณ 1.32 ล้านล้านบาท
การตัดสินใจในเวลานั้นมีเป้าหมายสำคัญเพื่อรักษาระบบการเงินไม่ให้หยุดทำงาน แต่ไม่ได้หมายความว่ามาตรการทุกอย่างมีประสิทธิภาพหรือเป็นธรรมอย่างสมบูรณ์
ยังมีคำถามสำคัญที่ต้องตรวจสอบ ทั้งความเหมาะสมของเวลาที่เข้าช่วยเหลือสถาบันการเงิน การตัดสินใจปิดกิจการ การกำหนดขอบเขตผู้ได้รับความคุ้มครอง การขายทรัพย์สิน และการติดตามความรับผิดชอบของผู้เกี่ยวข้อง
สิ่งเหล่านี้ไม่ควรถูกตัดสินด้วยคำกล่าวสั้น ๆ ว่าเป็นการอุ้มคนรวยหรือเป็นการปล้นชาติ แต่ก็ไม่ควรถูกปิดการตรวจสอบด้วยเหตุผลว่ารัฐจำเป็นต้องช่วยระบบการเงินเช่นกัน
เพราะเมื่อสังคมต้องร่วมแบกรับภาระจากการตัดสินใจทางนโยบาย สังคมย่อมมีเหตุผลที่จะตั้งคำถามว่าเงินถูกใช้ไปอย่างไร ใครได้รับประโยชน์ และมีทางเลือกที่ทำให้ประชาชนรับภาระน้อยกว่านี้หรือไม่
ในปี 2546 ประเทศไทยชำระหนี้ IMF ครบแล้ว เศรษฐกิจฟื้นตัวและระบบธนาคารเริ่มกลับเข้าสู่ภาวะปกติ แต่ภาระหนี้ FIDF ยังคงอยู่
เวลาผ่านไปอีกหลายปี คนไทยรุ่นใหม่เติบโตขึ้นโดยไม่เคยสัมผัสวิกฤตต้มยำกุ้งด้วยตัวเอง พวกเขาอาจไม่ได้รู้จักบริษัทเงินทุนที่ถูกปิด ไม่รู้จักผู้บริหารธนาคารในยุคนั้น และไม่เคยเห็นวันที่ค่าเงินบาททรุดตัวลงอย่างรุนแรง
แต่ภาระทางการเงินจากเหตุการณ์เหล่านั้นยังคงอยู่ในระบบเศรษฐกิจของประเทศ
วิกฤตต้มยำกุ้งอาจจบลงแล้วในฐานะเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ แต่ต้นทุนในการแก้ไขวิกฤตยังไม่ได้สิ้นสุดลงพร้อมกับการฟื้นตัวของเศรษฐกิจ
และในปี 2555 รัฐบาลจะตัดสินใจเปลี่ยนวิธีชำระหนี้ก้อนนี้อีกครั้ง โดยใช้กลไกเงินนำส่งจากธนาคารพาณิชย์ที่เชื่อมโยงกับฐานเงินฝากในระบบ
จากหนี้ที่เคยเป็นภาระของรัฐบาลและธนาคารแห่งประเทศไทย จึงเข้าสู่กลไกการชำระหนี้ที่ทำให้เกิดคำถามใหม่ว่า ต้นทุนดังกล่าวถูกส่งผ่านไปยังผู้ฝากเงิน ผู้กู้เงิน หรือผู้ถือหุ้นธนาคารมากน้อยเพียงใด
ตอนที่ 5 — ใบแจ้งหนี้ที่ส่งถึงคนรุ่นลูก: FIDF Fee 0.46% และหนี้ที่คนไทยยังชำระอยู่เกือบสามสิบปีหลังวิกฤต
เอกสารอ้างอิง
ธนาคารแห่งประเทศไทย. คำถามพบบ่อยเกี่ยวกับกองทุนเพื่อการฟื้นฟูและพัฒนาระบบสถาบันการเงิน (FIDF). ที่มาของหนี้ การค้ำประกันเงินฝาก และพันธบัตร FIDF 1–3
https://www.bot.or.th/th/faqs/faqs-09.htmlBank of Thailand (2000). Financial Institutions Supervision Report 2000. การระงับกิจการบริษัทเงินทุน 58 แห่ง การปิดกิจการ 56 แห่ง การดำเนินงานของ FRA และมาตรการปรับโครงสร้างวันที่ 14 สิงหาคม 2541
https://www.bot.or.th/content/dam/bot/documents/th/research-and-publications/reports/financial-institutions/SupervisionReport2000.pdfBank of Thailand (2002). Resolution of the Financing Problems of the Financial Institutions Development Fund and the Conduct of Monetary Policy. ประเมินความเสียหาย FIDF ณ สิ้นมิถุนายน 2545 ประมาณ 1.4014 ล้านล้านบาท และอธิบายการออกพันธบัตรชดเชยความเสียหาย
https://www.bot.or.th/content/dam/bot/documents/en/our-roles/monetary-policy/mpc-publication/monetary-policy-report/mpr-box/IR_2002_Q3_BOX1.pdfInternational Monetary Fund (2000). Thailand: Selected Issues. ลำดับเหตุการณ์บริษัทเงินทุน ความช่วยเหลือด้านสภาพคล่อง และการจัดการสถาบันการเงินหลังวิกฤต
https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2000/021/article-A003-en.xmlInternational Monetary Fund (2001). Thailand: Selected Issues — Consolidation of the Financial Sector. การลดจำนวนสถาบันการเงิน การเพิ่มทุน และการเปลี่ยนโครงสร้างผู้ถือหุ้นธนาคาร
https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/147/article-A002-en.xmlYale Program on Financial Stability. Thailand: FIDF Blanket Guarantee, 1997. การคุ้มครองผู้ฝากเงินและเจ้าหนี้ ข้อจำกัดของมาตรการ และต้นทุนการช่วยเหลือ
https://newbagehot.yale.edu/docs/thailand-fidf-blanket-guarantee-1997Yale Program on Financial Stability. Thailand: Financial Institutions Development Fund Liquidity Support. มาตรการสนับสนุนสภาพคล่องและการจัดการภาระของ FIDF
https://newbagehot.yale.edu/docs/thailand-financial-institutions-development-fund-liquidity-supportWorld Bank. Thailand Economic and Financial Adjustment Loan: Implementation Completion and Evaluation. การประเมินกระบวนการจำหน่ายสินทรัพย์ FRA และผลการปรับโครงสร้างระบบการเงิน
https://documents1.worldbank.org/curated/en/960941468173356799/pdf/350510REV0pdf.pdfInternational Monetary Fund. Financial Sector Crisis and Restructuring: Lessons from Asia. การออกแบบการค้ำประกัน การตั้ง FRA และ AMC รวมถึงการปฏิรูปกฎหมายสถาบันการเงิน
https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557758712/ch08.xmlYale Program on Financial Stability. The Thai Asset Management Company (TAMC). การจัดตั้งและบทบาทของ TAMC ในการจัดการหนี้เสียหลังวิกฤต
https://newbagehot.yale.edu/docs/thai-asset-management-company-tamcธนาคารแห่งประเทศไทย. FIDF Fee คืออะไร และใครคือผู้รับภาระต้นทุน? การปรับกลไกชำระหนี้ปี 2555 และผลของค่าธรรมเนียมต่อระบบธนาคาร
https://www.bot.or.th/th/research-and-publications/reports/annual-report/report-2024/qa08.htmlธนาคารแห่งประเทศไทย. ความเป็นมาและการบริหารจัดการหนี้ของกองทุนฟื้นฟูฯ ประวัติการบริหารหนี้และทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องกับการฟื้นฟูสถาบันการเงิน
https://www.bot.or.th/th/about-us/financial-institutions-development-fund/Historyandanagementdebtfidf.html
หมายเหตุบรรณาธิการ: ตัวเลขความเสียหาย 1.4014 ล้านล้านบาทเป็นการประเมิน ณ มิถุนายน 2545 ไม่ใช่ยอดเงินสดที่รัฐจ่ายให้สถาบันการเงินทั้งหมดในครั้งเดียว ส่วนยอด 1.32 ล้านล้านบาทเป็นภาระพันธบัตรและการค้ำประกันตามกรอบที่ ธปท. อธิบาย ข้อมูลอัตราเรียกคืนสินทรัพย์มีความแตกต่างตามช่วงเวลาและวิธีคำนวณ ตัวอย่างลูกหนี้และผู้ฝากเงินเป็นสถานการณ์จำลอง และข้อวิจารณ์ด้านประสิทธิภาพหรือความเป็นธรรมของมาตรการต้องแยกจากหลักฐานการกระทำผิดของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง