ตอนที่ 3 — เมื่อวิกฤตค่าเงินกลายเป็นวิกฤตชีวิตคนไทย
พวกเขาไม่ได้เปิด BIBF ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์จากต่างประเทศ ไม่ได้เก็งกำไรค่าเงินบาท และหลายคนอาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่าตลาดเงินตราต่างประเทศทำงานอย่างไร แต่เมื่อระบบเศรษฐกิจไทยล้มลงในปี 2540 คนเหล่านี้กลับต้องสูญเสียงาน รายได้ ธุรกิจ และความมั่นคงของครอบครัว บางคนไม่สามารถกลับไปมีชีวิตเหมือนเดิมได้อีกเลย
บทนำ — วันที่ตัวเลขบนกระดานกลายเป็นชีวิตของคนจริง ๆ
ลองนึกถึงพนักงานบริษัทคนหนึ่งในกรุงเทพมหานคร ช่วงปลายปี 2540
เขาทำงานมาหลายปี มีเงินเดือนประจำ ผ่อนบ้านอยู่หลังหนึ่ง และมีลูกที่กำลังเรียนหนังสือ
ก่อนหน้านั้นเพียงไม่กี่เดือน ชีวิตยังดำเนินไปตามปกติ
บริษัทมีคำสั่งซื้อ สำนักงานยังเปิดทำการ เงินเดือนออกตรงเวลา และเขายังวางแผนอนาคตได้อย่างมั่นใจ
แต่หลังจากประเทศไทยประกาศลอยตัวค่าเงินบาทในวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 สถานการณ์เริ่มเปลี่ยนไป
บริษัทที่เคยขยายธุรกิจกลับเริ่มลดค่าใช้จ่าย โครงการลงทุนถูกระงับ เจ้าหนี้เรียกชำระหนี้ และธนาคารเข้มงวดกับการปล่อยสินเชื่อ
วันหนึ่ง บริษัทประกาศลดจำนวนพนักงาน
เขาได้รับแจ้งว่าไม่สามารถทำงานที่เดิมต่อไปได้
แต่หนี้บ้านยังอยู่ ลูกยังต้องเรียนหนังสือ และค่าใช้จ่ายของครอบครัวไม่ได้หายไปพร้อมกับเงินเดือน
เรื่องราวเช่นนี้เกิดขึ้นกับคนไทยจำนวนมากในรูปแบบที่แตกต่างกัน
บางคนตกงาน บางคนถูกลดค่าจ้าง บางคนมีธุรกิจแต่ไม่สามารถหาเงินมาหมุนเวียนได้ บางคนต้องขายทรัพย์สิน และบางครอบครัวต้องเปลี่ยนวิถีชีวิตทั้งหมด
เรื่องของพนักงานคนนี้เป็นสถานการณ์จำลองจากรูปแบบผลกระทบที่พบในรายงานร่วมสมัย ไม่ใช่คำให้สัมภาษณ์ของบุคคลจริง
หากตอนที่ 1 เป็นเรื่องของความรุ่งเรือง และตอนที่ 2 เป็นเรื่องของสัญญาณเตือนกับการตัดสินใจ ตอนที่ 3 จะเป็นเรื่องของคนที่ต้องอยู่กับผลลัพธ์
เพราะวิกฤตเศรษฐกิจไม่ได้จบลงเมื่อค่าเงินบาทหยุดตก
สำหรับคนจำนวนมาก มันเพิ่งเริ่มต้นเท่านั้น
บทที่ 6 — คนที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์ แต่กลับต้องเสียทุกอย่าง
6.1 จากวิกฤตค่าเงินสู่เศรษฐกิจที่หยุดชะงัก
หลังการลอยตัวเงินบาท ภาระหนี้ต่างประเทศของธุรกิจไทยที่ไม่ได้ป้องกันความเสี่ยงเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วเมื่อคิดเป็นเงินบาท
บริษัทที่เคยมีหนี้ 100 ล้านบาทในอัตราแลกเปลี่ยน 25 บาทต่อดอลลาร์ อาจต้องเผชิญภาระหนี้สูงถึง 200 ล้านบาทหากเงินบาทอ่อนค่าลงเป็น 50 บาทต่อดอลลาร์ แม้ยอดหนี้ในสกุลเงินดอลลาร์จะไม่เปลี่ยนแปลง
แต่ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ผู้กู้เงินดอลลาร์เท่านั้น
เมื่อบริษัทหนึ่งไม่สามารถชำระหนี้ ธนาคารที่ปล่อยกู้ก็ได้รับผลกระทบ
เมื่อธนาคารมีหนี้เสียเพิ่มขึ้น ก็ต้องระมัดระวังการให้สินเชื่อมากกว่าเดิม
เมื่อธุรกิจอื่นขอกู้เงินไม่ได้ แม้เป็นธุรกิจที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์โดยตรง ก็อาจไม่สามารถซื้อวัตถุดิบ จ่ายค่าจ้าง หรือลงทุนต่อได้
ธุรกิจบางแห่งจึงต้องลดกำลังการผลิต
บางแห่งเลิกจ้างพนักงาน
และบางแห่งต้องปิดกิจการ
กระบวนการนี้ทำให้วิกฤตที่เริ่มจากตลาดเงินตราต่างประเทศแพร่กระจายเข้าสู่เศรษฐกิจจริง
ในที่สุดประเทศไทยไม่ได้เผชิญเพียงปัญหาสถาบันการเงิน แต่ต้องเผชิญภาวะเศรษฐกิจถดถอยอย่างรุนแรง
ข้อมูลย้อนหลังของ IMF แสดงว่า GDP ที่แท้จริงของไทยหดตัวประมาณ 1.4% ในปี 2540 และหดตัวถึง 10.8% ในปี 2541 ก่อนกลับมาขยายตัว 4.2% ในปี 2542
ตัวเลขอาจแตกต่างกันเล็กน้อยระหว่างรายงาน เนื่องจากการปรับปรุงฐานข้อมูลและวิธีคำนวณ แต่ทุกชุดยืนยันตรงกันว่าเศรษฐกิจไทยหดตัวอย่างรุนแรงมากในปี 2541
| ปี พ.ศ. | การเติบโตของ GDP จริง |
|---|---|
| 2539 | 5.9% |
| 2540 | -1.4% |
| 2541 | -10.8% |
| 2542 | +4.2% |
| 2543 | +4.4% |
ที่มา: IMF, Thailand Article IV Consultation 2001
ลองพิจารณาความหมายของการหดตัวมากกว่า 10%
หากเศรษฐกิจมีมูลค่าเท่ากับ 100 หน่วยในตอนต้น และหดตัวลง 10.8% มูลค่ากิจกรรมทางเศรษฐกิจที่แท้จริงในปีถัดไปจะเหลือเพียงประมาณ 89.2 หน่วย
ความเสียหายนี้ไม่ได้กระจายไปยังทุกธุรกิจหรือทุกครอบครัวอย่างเท่าเทียมกัน
บางธุรกิจอาจยังทำกำไรได้
แต่บางกิจการสูญเสียรายได้เกือบทั้งหมด
และสำหรับครอบครัวที่มีผู้หารายได้หลักเพียงคนเดียว การตกงานเพียงหนึ่งครั้งอาจทำให้รายได้ของครอบครัวลดลงมากกว่า 10% อย่างมหาศาล
นี่คือความแตกต่างระหว่างตัวเลข GDP กับชีวิตคนจริง ๆ
6.2 ทำไมธุรกิจที่ไม่ได้กู้ดอลลาร์ก็ล้มได้?
สมมติว่ามีโรงงานผลิตชิ้นส่วนเครื่องจักรแห่งหนึ่งในสมุทรปราการ
โรงงานนี้ไม่ได้กู้เงินจากต่างประเทศโดยตรง และซื้อขายสินค้ากับลูกค้าไทยเป็นหลัก
ก่อนเกิดวิกฤต โรงงานได้รับคำสั่งซื้อจากบริษัทก่อสร้าง ผู้รับเหมา และโรงงานอุตสาหกรรมอื่นอย่างต่อเนื่อง
แต่เมื่อธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ชะลอตัว โครงการก่อสร้างถูกระงับ และบริษัทลูกค้าลดการลงทุน คำสั่งซื้อของโรงงานก็ลดลงตาม
ขณะเดียวกัน ลูกค้าบางรายขอขยายเครดิตการชำระเงิน หรือไม่สามารถชำระหนี้การค้าได้ตามกำหนด
โรงงานจึงเริ่มขาดเงินทุนหมุนเวียน
เมื่อผู้บริหารไปขอสินเชื่อเพิ่มเติม ธนาคารกลับเข้มงวดมากขึ้น เพราะกำลังเผชิญปัญหาหนี้เสียในระบบ
โรงงานอาจมีเครื่องจักร มีพนักงานที่มีทักษะ และยังมีความสามารถในการผลิตสินค้า
แต่ไม่มีเงินสดเพียงพอที่จะซื้อวัตถุดิบหรือจ่ายค่าจ้าง
ในที่สุดจึงต้องลดกำลังการผลิตหรือปิดกิจการ
ตัวอย่างนี้เป็นการจำลองกลไกการส่งผ่านวิกฤต ไม่ใช่เหตุการณ์ของโรงงานแห่งใดโดยเฉพาะ
สิ่งที่เกิดขึ้นเรียกว่า Credit Crunch หรือภาวะสินเชื่อตึงตัว
เมื่อความเสี่ยงเพิ่มขึ้น ธนาคารลดการให้สินเชื่อและระมัดระวังการต่ออายุวงเงิน ทำให้ธุรกิจเข้าถึงเงินทุนได้ยากขึ้น
ยิ่งธุรกิจลดการผลิตและการจ้างงาน เศรษฐกิจก็ยิ่งชะลอตัว
เมื่อเศรษฐกิจชะลอ หนี้เสียก็ยิ่งเพิ่มขึ้น
กลายเป็นวงจรที่ความอ่อนแอของสถาบันการเงินและภาคธุรกิจส่งผลกระทบซึ่งกันและกัน
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกธุรกิจได้รับผลกระทบเท่ากัน
ผู้ส่งออกบางรายได้รับประโยชน์จากเงินบาทที่อ่อนค่าลง เพราะรายได้ในสกุลต่างประเทศแลกกลับมาเป็นเงินบาทได้มากขึ้น
แต่ประโยชน์ดังกล่าวขึ้นอยู่กับความต้องการสินค้า ต้นทุนวัตถุดิบนำเข้า ภาระหนี้ และความสามารถในการผลิตของแต่ละกิจการ
เงินบาทอ่อนค่าจึงไม่ได้หมายความว่าผู้ส่งออกทุกแห่งจะได้กำไร และไม่ได้หมายความว่าธุรกิจที่ขายสินค้าในประเทศทุกแห่งจะขาดทุน
6.3 คนตกงานจำนวนเท่าไหร่กันแน่?
การว่างงานเป็นหนึ่งในผลกระทบที่ประชาชนสัมผัสได้โดยตรงที่สุด
ในช่วงก่อนเกิดวิกฤต ประเทศไทยมีอัตราการว่างงานค่อนข้างต่ำ และยังมีความต้องการแรงงานจำนวนมากจากภาคอุตสาหกรรม ก่อสร้าง และบริการ
หลังเกิดวิกฤต สถานการณ์เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว
องค์การแรงงานระหว่างประเทศ หรือ ILO รายงานในเดือนมกราคม 2542 ว่า อัตราการว่างงานของไทยเพิ่มจากประมาณ 2.2% ก่อนวิกฤต เป็นมากกว่า 5% หลังเกิดวิกฤต
แต่การตีความตัวเลขการว่างงานในช่วงนั้นต้องระวัง เพราะรายงานหลายฉบับใช้นิยามและช่วงเวลาสำรวจต่างกัน
บางรายงานเป็นตัวเลขสำรวจจริง บางรายงานเป็นประมาณการหรือการคาดการณ์ที่จัดทำในช่วงที่วิกฤตกำลังดำเนินอยู่
ตัวอย่างเช่น ILO เคยคาดการณ์ในปี 2541 ว่าอัตราการว่างงานอาจสูงถึง 6–9% ขึ้นอยู่กับสถานการณ์เศรษฐกิจและสมมติฐานการคำนวณ
ไม่ควรนำตัวเลขคาดการณ์เหล่านั้นไปเขียนว่าเป็นจำนวนคนตกงานที่เกิดขึ้นจริงแล้ว
แต่ไม่ว่าจะใช้ตัวเลขชุดใด ผลกระทบต่อตลาดแรงงานก็รุนแรงอย่างชัดเจน
และที่สำคัญยิ่งกว่า การว่างงานอย่างเป็นทางการไม่ได้แสดงความเสียหายทั้งหมด
6.4 คนที่ยังมีงานทำ อาจไม่ได้มีรายได้พออยู่
การว่างงานไม่ใช่รูปแบบเดียวของการสูญเสียรายได้
ลองนึกถึงคนงานโรงงานที่ไม่ได้ถูกเลิกจ้าง
เขายังมีชื่ออยู่ในบัญชีพนักงาน แต่บริษัทลดวันทำงานจากหกวันเหลือสามวันต่อสัปดาห์
รายได้จากการทำงานล่วงเวลาหายไป
โบนัสถูกยกเลิก
และบางเดือนอาจได้รับค่าจ้างน้อยกว่าเดิมมาก
คนงานคนนี้อาจไม่ถูกนับเป็นผู้ว่างงาน แต่ความเป็นอยู่ของเขาได้รับผลกระทบอย่างหนัก
ILO ระบุว่าผลกระทบทางแรงงานของวิกฤตเอเชียครอบคลุมทั้งการว่างงาน การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ การลดชั่วโมงทำงาน และการลดค่าจ้าง
ปัญหาเหล่านี้ยิ่งรุนแรงในกลุ่มแรงงานที่มีทักษะหรือการศึกษาต่ำ และกลุ่มที่มีอำนาจต่อรองกับนายจ้างน้อย
แรงงานหญิง แรงงานรับจ้างชั่วคราว และแรงงานข้ามชาติบางกลุ่มจึงมีความเปราะบางเป็นพิเศษ
คนที่ไม่ได้ถูกเลิกจ้างอาจต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อรายได้เท่าเดิม หรือยอมรับงานที่มีค่าจ้างต่ำกว่าความสามารถของตนเอง
นี่เป็นเหตุผลที่การประเมินความเสียหายของวิกฤตไม่ควรดูเฉพาะอัตราการว่างงาน
เพราะครอบครัวที่รายได้ลดลงครึ่งหนึ่งอาจมีปัญหาทางเศรษฐกิจรุนแรงไม่ต่างจากครอบครัวที่มีสมาชิกตกงานเลย
6.5 เมื่อความยากจนที่เคยลดลง กลับเพิ่มขึ้น
หากมีตัวเลขเพียงชุดเดียวที่สามารถสะท้อนผลกระทบของวิกฤตต่อสังคมไทยได้อย่างชัดเจน ก็คือตัวเลขความยากจน
ก่อนเกิดวิกฤต ประเทศไทยประสบความสำเร็จในการลดความยากจนอย่างมาก
World Bank ระบุว่า ในปี 2531 มีคนไทยอยู่ใต้เส้นความยากจนประมาณ 32.6% ของประชากร
เมื่อถึงปี 2539 สัดส่วนดังกล่าวลดลงเหลือเพียง 11.4%
นี่คือความสำเร็จที่เกิดจากการเติบโตทางเศรษฐกิจ การขยายการจ้างงาน และการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจตลอดหลายปี
แต่หลังเกิดวิกฤต แนวโน้มดังกล่าวกลับทิศ
| ปี พ.ศ. | สัดส่วนคนจน | จำนวนคนจนโดยประมาณ |
|---|---|---|
| 2539 | 11.4% | 6.8 ล้านคน |
| 2541 | 13.0% | 7.9 ล้านคน |
| 2542 | 15.9% | 9.8–9.9 ล้านคน |
ที่มา: World Bank และงานศึกษาความยากจนจากข้อมูลการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือนไทย
ภายในระยะเวลาสามปี จำนวนประชาชนที่อยู่ใต้เส้นความยากจนเพิ่มขึ้นประมาณ 3 ล้านคน
นั่นไม่ได้หมายความว่าคน 3 ล้านคนทั้งหมดเคยมีฐานะดีแล้วล้มละลาย
แต่หมายความว่าจำนวนประชากรที่มีรายได้หรือรายจ่ายต่ำกว่าเกณฑ์ความยากจนเพิ่มขึ้นสุทธิในระดับดังกล่าว
กลุ่มที่ได้รับผลกระทบไม่ได้มีเพียงคนที่ตกงาน
ครอบครัวที่ยังทำงานอยู่แต่มีรายได้ลดลงก็อาจตกอยู่ใต้เส้นความยากจนได้เช่นกัน
คนที่เคยมีรายได้สูงกว่าเส้นความยากจนเพียงเล็กน้อยมีความเสี่ยงมากเป็นพิเศษ
เพราะการลดลงของรายได้เพียงบางส่วนก็อาจทำให้ครอบครัวไม่สามารถรักษาระดับการดำรงชีพเดิมได้
เมื่อมองจากตัวเลขระดับประเทศ การเพิ่มขึ้นจาก 11.4% เป็น 15.9% อาจดูเหมือนเพียง 4.5 จุดเปอร์เซ็นต์
แต่เมื่อแปลงเป็นจำนวนคน นั่นคือชีวิตของคนประมาณ 3 ล้านคนที่เพิ่มขึ้นมาในกลุ่มผู้มีฐานะยากจน
และเบื้องหลังตัวเลขเหล่านั้นคือครอบครัวจริง ๆ
6.6 ทำไมภาคอีสานจึงได้รับผลกระทบหนัก ทั้งที่วิกฤตเกิดในกรุงเทพฯ?
หนึ่งในข้อค้นพบที่น่าสนใจที่สุดของ World Bank คือผลกระทบของวิกฤตต่อภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ในรายงานช่วงหลังวิกฤต World Bank ระบุว่าภาคอีสานได้รับผลกระทบต่อการจ้างงานและความยากจนอย่างรุนแรง แม้ศูนย์กลางของปัญหาทางการเงินจะอยู่ในกรุงเทพมหานคร
สัดส่วนประชากรยากจนของภาคอีสานเพิ่มขึ้นอย่างมากในช่วงปี 2539–2542
เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น?
คำตอบอยู่ที่ความเชื่อมโยงระหว่างเศรษฐกิจเมืองกับเศรษฐกิจชนบท
ก่อนวิกฤต แรงงานจำนวนมากจากภาคอีสานเดินทางมาทำงานในกรุงเทพฯ และพื้นที่อุตสาหกรรมรอบเมือง
รายได้ส่วนหนึ่งถูกส่งกลับไปให้ครอบครัวที่บ้านเกิด
เงินเหล่านี้กลายเป็นแหล่งรายได้สำคัญของพ่อแม่ คู่สมรส ลูก และญาติที่ยังอาศัยอยู่ในต่างจังหวัด
เมื่อโรงงานและสถานประกอบการในเมืองเริ่มลดการจ้างงาน เงินที่แรงงานส่งกลับบ้านก็ลดลงตาม
ครอบครัวในชนบทจึงได้รับผลกระทบ แม้สมาชิกบางคนจะไม่เคยทำงานในธนาคาร ไม่เคยกู้เงินดอลลาร์ และไม่เคยลงทุนในอสังหาริมทรัพย์เลย
ปัญหายิ่งหนักขึ้นเมื่อสมาชิกที่เคยทำงานในเมืองต้องกลับไปหางานในชนบท
ภาคเกษตรกรรมอาจช่วยดูดซับแรงงานบางส่วนได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่กลับบ้านจะมีงานที่สร้างรายได้เพียงพอ
นอกจากนี้ เศรษฐกิจชนบทยังมีปัญหาของตัวเอง ทั้งรายได้เกษตรกรที่ไม่แน่นอน หนี้สิน และโอกาสการจ้างงานนอกภาคเกษตรที่จำกัด
นี่คือกระบวนการที่ทำให้วิกฤตทางการเงินในเมืองกลายเป็นวิกฤตรายได้ของครอบครัวชนบท
อย่างไรก็ตาม หลักฐานเรื่องการย้ายกลับชนบทต้องอ่านอย่างระมัดระวัง
องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ หรือ FAO อ้างการประเมินของรัฐบาลไทยว่ามีผู้ว่างงานจากเมืองประมาณ 188,000 คนเดินทางออกจากกรุงเทพฯ เพื่อแสวงหาโอกาสในชนบท
ขณะที่รายงาน World Bank ภายหลังพบว่าไม่มีหลักฐานของการย้ายกลับถิ่นฐานอย่างมหาศาลในภาพรวมของประเทศตามที่หลายฝ่ายเคยคาดการณ์
สองข้อค้นพบนี้ไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกัน
เพราะการมีแรงงานจำนวนหนึ่งเดินทางกลับบ้าน ไม่ได้หมายความว่าเกิดการย้ายถิ่นฐานถาวรครั้งใหญ่ทั่วทั้งประเทศ
นอกจากนี้ การชะลอตัวของการย้ายแรงงานจากชนบทเข้าสู่เมืองก็สามารถส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจชนบทได้ แม้ไม่มีแรงงานจำนวนมากย้ายกลับก็ตาม
สิ่งที่ยืนยันได้ชัดเจนกว่าคือโอกาสในการหารายได้ของครัวเรือนชนบทลดลง และภาคอีสานเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด
6.7 เมื่อชีวิตที่สร้างมาหลายสิบปีต้องเริ่มใหม่
สำหรับเจ้าของธุรกิจ วิกฤตปี 2540 ไม่ได้หมายถึงการมีกำไรลดลงเพียงอย่างเดียว
หลายกิจการต้องเผชิญปัญหาพร้อมกันหลายด้าน
รายได้ลดลง ลูกค้าชำระเงินช้า ต้นทุนสินค้านำเข้าเพิ่มขึ้น และวงเงินสินเชื่อที่เคยใช้หมุนเวียนธุรกิจไม่สามารถต่ออายุได้
หากกิจการมีหนี้สกุลเงินต่างประเทศ ภาระหนี้ที่คิดเป็นเงินบาทก็เพิ่มขึ้นอีก
ผู้ประกอบการบางรายจึงต้องขายทรัพย์สิน ลดกำลังผลิต เจรจาปรับโครงสร้างหนี้ หรือเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการ
แม้ธุรกิจจะมีโรงงาน อาคาร หรือเครื่องจักรอยู่ แต่ทรัพย์สินเหล่านั้นอาจขายได้ยากในช่วงที่เศรษฐกิจตกต่ำ
เมื่อผู้ซื้อมีน้อย ผู้ขายจำนวนมากจำเป็นต้องลดราคาเพื่อหาเงินสด
ปัญหานี้ทำให้ความเสียหายจากการขาดสภาพคล่องรุนแรงขึ้น
ในทางเศรษฐศาสตร์เรียกกระบวนการบางส่วนนี้ว่า Fire Sale หรือการขายสินทรัพย์อย่างเร่งด่วนภายใต้แรงกดดันทางการเงิน
ยิ่งมีผู้ขายมาก ราคาสินทรัพย์ก็ยิ่งถูกกดลง
เมื่อราคาสินทรัพย์ลดลง มูลค่าหลักประกันของลูกหนี้รายอื่นก็อาจลดลงตาม
ธนาคารจึงมีเหตุผลที่จะระมัดระวังการปล่อยสินเชื่อยิ่งขึ้น
กลายเป็นวงจรที่ความเสียหายของบริษัทหนึ่งสามารถส่งผลต่อบริษัทอื่นได้
สำหรับครอบครัวที่ทำธุรกิจส่วนตัว ความเสียหายอาจไม่ได้จำกัดอยู่ในงบดุลของบริษัท
หากเจ้าของกิจการนำทรัพย์สินส่วนตัวไปค้ำประกันเงินกู้ ความล้มเหลวของธุรกิจก็อาจกระทบถึงบ้าน ที่ดิน หรือทรัพย์สินของครอบครัวด้วย
อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับรูปแบบกิจการ เงื่อนไขสัญญา และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง จึงไม่ควรกล่าวว่าธุรกิจที่ล้มทั้งหมดทำให้เจ้าของสูญเสียทรัพย์สินส่วนตัวโดยอัตโนมัติ
สิ่งที่เห็นได้จากวิกฤตคือความเสียหายทางธุรกิจสามารถแพร่กระจายไปสู่ความมั่นคงของครอบครัวได้อย่างรวดเร็ว
และสำหรับบางครอบครัว การฟื้นตัวของ GDP ในอีกไม่กี่ปีต่อมาไม่ได้หมายความว่าทรัพย์สินหรือธุรกิจที่สูญเสียไปจะกลับคืนมา
6.8 ทำไมของนำเข้าแพงขึ้น แต่บางคนกลับได้เงินมากขึ้น?
การอ่อนค่าของเงินบาทไม่ได้สร้างผลกระทบในทิศทางเดียวกันกับทุกคน
เมื่อเงินบาทอ่อนค่าจากประมาณ 25 บาทต่อดอลลาร์ไปสู่ระดับที่อ่อนค่ากว่ามาก ราคาสินค้าและวัตถุดิบที่ซื้อขายเป็นเงินดอลลาร์ย่อมมีต้นทุนเงินบาทเพิ่มขึ้น หากราคาดอลลาร์ไม่เปลี่ยน
ธุรกิจที่ต้องนำเข้าเครื่องจักร เคมีภัณฑ์ อะไหล่ หรือวัตถุดิบอาจได้รับผลกระทบโดยตรง
แต่ในเวลาเดียวกัน ผู้ส่งออกที่ได้รับเงินเป็นดอลลาร์ก็อาจได้เงินมากขึ้นเมื่อแลกกลับเป็นเงินบาท
ตัวอย่างเช่น หากบริษัทได้รับรายได้จากการส่งออก 100,000 ดอลลาร์
ที่อัตราแลกเปลี่ยน 25 บาทต่อดอลลาร์ รายได้ดังกล่าวมีมูลค่า 2.5 ล้านบาท
แต่ที่ 40 บาทต่อดอลลาร์ จะมีมูลค่า 4 ล้านบาท
อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงผลของอัตราแลกเปลี่ยนต่อรายได้ ไม่ใช่กำไรสุทธิ
หากบริษัทต้องนำเข้าวัตถุดิบจำนวนมาก หรือมีหนี้ดอลลาร์ ต้นทุนก็จะเพิ่มขึ้นตามเช่นกัน
ผู้ส่งออกบางรายจึงได้รับประโยชน์จากเงินบาทอ่อนค่า ขณะที่บางรายยังได้รับผลกระทบจากภาระหนี้และต้นทุนการผลิต
ผลกระทบยังขึ้นอยู่กับตลาดส่งออกด้วย เพราะวิกฤตไม่ได้เกิดเฉพาะประเทศไทย แต่ลุกลามไปยังประเทศเพื่อนบ้านในเอเชีย ทำให้ความต้องการสินค้าบางประเภทลดลง
ความแตกต่างเหล่านี้อธิบายว่าทำไมในวิกฤตครั้งเดียวกัน บางบริษัทจึงสามารถฟื้นตัวได้เร็วกว่าบริษัทอื่นมาก
6.9 เด็ก ครอบครัว และการศึกษาที่ต้องปรับตัว
เมื่อรายได้ของครอบครัวลดลง สิ่งแรกที่ต้องเปลี่ยนมักเป็นรายจ่าย
ครอบครัวอาจลดการซื้อสินค้าที่ไม่จำเป็น เลื่อนแผนซื้อบ้านหรือรถยนต์ ลดการเดินทาง หรือเลือกใช้บริการที่มีต้นทุนต่ำกว่าเดิม
สำหรับครอบครัวที่มีลูก ค่าใช้จ่ายด้านการศึกษากลายเป็นอีกเรื่องที่ต้องตัดสินใจ
บางครอบครัวอาจย้ายลูกจากโรงเรียนเอกชนไปโรงเรียนของรัฐ
บางครอบครัวอาจลดค่าใช้จ่ายด้านการเรียนพิเศษ
ขณะที่ครอบครัวที่มีรายได้น้อยอยู่แล้วอาจต้องให้สมาชิกช่วยหารายได้เพิ่มเติม
แต่การประเมินผลกระทบต่อการศึกษาจำเป็นต้องแยกกรณีเฉพาะออกจากภาพรวมของประเทศ
รายงาน World Bank พบว่าผลกระทบต่ออัตราการออกจากโรงเรียนกลางคันในภาพรวมของประเทศไทยไม่ได้รุนแรงเท่าที่บางฝ่ายคาดการณ์ในช่วงแรก
การย้ายจากสถานศึกษาเอกชนไปใช้บริการของรัฐมีบทบาทสำคัญในการปรับตัวของครอบครัว
อย่างไรก็ตาม การที่อัตราการออกกลางคันระดับประเทศไม่ได้เพิ่มขึ้นอย่างรุนแรง ไม่ได้หมายความว่าไม่มีเด็กหรือครอบครัวใดต้องเสียโอกาสทางการศึกษา
บางครอบครัวอาจเลือกสถานศึกษาที่มีค่าใช้จ่ายต่ำลง หรือเลื่อนการศึกษาต่อ
การสูญเสียรายได้ยังอาจส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและโอกาสในระยะยาว แม้เด็กจะยังคงอยู่ในระบบการศึกษาก็ตาม
นี่เป็นตัวอย่างของผลกระทบทางสังคมที่ตัวเลขหนึ่งตัวอาจไม่สามารถสะท้อนทั้งหมดได้
6.10 วิกฤตสุขภาพ และความกดดันที่มองไม่เห็น
ปัญหาเศรษฐกิจไม่ได้กระทบเฉพาะรายได้และทรัพย์สิน แต่ยังเกี่ยวข้องกับสุขภาพกายและสุขภาพจิต
เมื่อครอบครัวสูญเสียรายได้ ความกังวลเกี่ยวกับหนี้สิน ค่าใช้จ่าย และอนาคตย่อมเพิ่มขึ้น
คนที่ถูกเลิกจ้างอาจสูญเสียทั้งรายได้ ความมั่นคง และบทบาททางสังคมที่เคยมีจากการทำงาน
ผู้ที่ยังมีงานทำก็อาจต้องทำงานหนักขึ้นหรือยอมรับสภาพการจ้างงานที่แย่ลง
งานวิจัยเรื่อง Health Impacts of Rapid Economic Changes in Thailand ซึ่งตีพิมพ์ในปี 2543 ศึกษาผลกระทบของวิกฤตต่อการใช้บริการสุขภาพ รายจ่ายด้านสุขภาพ และตัวชี้วัดสุขภาพหลายด้าน
งานวิจัยพบความเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมการใช้จ่ายและการใช้บริการสุขภาพ รวมถึงผลกระทบจากการสูญเสียรายได้และการทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ
ในด้านสุขภาพจิต งานวิจัยเกี่ยวกับการฆ่าตัวตายในประเทศไทยพบว่าอัตราการฆ่าตัวตายอยู่ในระดับสูงขึ้นในช่วงหลังวิกฤต โดยปี 2542 มีอัตราประมาณ 8.6 ต่อประชากร 100,000 คน ก่อนเริ่มลดลงในปีต่อมา
แต่ต้องระวังไม่สรุปว่าเหตุการณ์ทั้งหมดเกิดจากวิกฤตเศรษฐกิจโดยตรง
การฆ่าตัวตายเป็นปรากฏการณ์ที่มีปัจจัยหลายด้าน ทั้งสุขภาพจิต ความสัมพันธ์ ปัญหาส่วนตัว และสภาพแวดล้อมทางสังคม
ข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาใกล้กับวิกฤตสามารถแสดงความสัมพันธ์ได้ แต่ไม่สามารถพิสูจน์สาเหตุของแต่ละกรณีโดยลำพัง
อย่างไรก็ตาม หลักฐานเหล่านี้ยืนยันว่า การประเมินต้นทุนของวิกฤตจากยอดหนี้หรือ GDP เพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ
เพราะมีความเสียหายบางประเภทที่ไม่ปรากฏอยู่ในบัญชีของธนาคารหรือรัฐบาล
6.11 ภาครัฐช่วยประชาชนอย่างไร?
ท่ามกลางภาวะเศรษฐกิจถดถอย รัฐบาลไทยและองค์กรระหว่างประเทศเริ่มดำเนินมาตรการลดผลกระทบต่อประชาชน
มาตรการเหล่านี้รวมถึงโครงการสร้างงาน การฝึกอบรมแรงงาน การช่วยเหลือครัวเรือนรายได้น้อย และการสนับสนุนบริการสาธารณสุข
ในปี 2541 World Bank สนับสนุนโครงการ Social Investment Project เพื่อช่วยบรรเทาผลกระทบทางสังคมของวิกฤต
องค์การสหประชาชาติระบุว่าเงินกู้สำหรับโครงการดังกล่าวมีวงเงิน 300 ล้านดอลลาร์ โดยมุ่งสนับสนุนการสร้างงาน โครงการชุมชน การฝึกอบรม และมาตรการช่วยเหลือผู้มีรายได้น้อย
Asian Development Bank หรือ ADB ยังให้ความช่วยเหลือด้านสังคมผ่านโครงการเงินกู้วงเงิน 500 ล้านดอลลาร์
ขณะที่รัฐบาลไทยดำเนินโครงการช่วยเหลือด้านการจ้างงานและกิจกรรมชุมชนหลายประเภท
ตัวอย่างโครงการที่ปรากฏในเอกสารนโยบายของไทยที่ส่งถึง IMF ในเดือนกุมภาพันธ์ 2541 ได้แก่ การก่อสร้างและปรับปรุงทางเท้า การขุดลอกคูคลอง และโครงการพัฒนาแหล่งน้ำในชนบท เพื่อสร้างงานและรายได้ในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ
อีกแนวทางหนึ่งคือการใช้ Social Investment Fund หรือกองทุนเพื่อการลงทุนทางสังคม เพื่อให้ชุมชนและองค์กรท้องถิ่นมีบทบาทในการดำเนินโครงการช่วยเหลือประชาชน
มาตรการเหล่านี้แสดงว่าในช่วงวิกฤตไม่ได้มีเพียงการช่วยเหลือสถาบันการเงินเท่านั้น
แต่มีการดำเนินนโยบายเพื่อรองรับผลกระทบต่อประชาชนด้วย
อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญยังคงอยู่
ความช่วยเหลือเหล่านี้ไปถึงผู้ที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดเพียงใด?
และเมื่อเทียบกับทรัพยากรที่ใช้ฟื้นฟูระบบสถาบันการเงิน รัฐจัดสรรความช่วยเหลือให้ประชาชนอย่างเหมาะสมหรือไม่?
คำถามนี้ต้องพิจารณาทั้งลักษณะของเงินช่วยเหลือ แหล่งเงิน งบประมาณ ผลลัพธ์ และข้อจำกัดทางกฎหมาย ไม่สามารถเปรียบเทียบยอดเงินสองประเภทโดยตรงแล้วสรุปความเป็นธรรมได้ทันที
6.12 เมื่อ GDP ฟื้น แต่ชีวิตไม่ได้ฟื้นพร้อมกัน
ปี 2542 เศรษฐกิจไทยเริ่มกลับมาขยายตัวอีกครั้ง
GDP ที่แท้จริงเพิ่มขึ้นประมาณ 4.2% หลังจากหดตัวอย่างรุนแรงในปี 2541
การส่งออกเริ่มมีบทบาทในการฟื้นตัว และสภาพคล่องทางการเงินค่อย ๆ ปรับปรุงขึ้น
แต่การเติบโตของ GDP ไม่ได้หมายความว่าคนตกงานทั้งหมดจะได้งานคืนทันที
World Bank พบว่าแม้ GDP จะเริ่มฟื้นตั้งแต่ปี 2542 การว่างงานก็เพิ่งเริ่มลดลงอย่างชัดเจนในช่วงปลายปีเดียวกัน
ขณะที่การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการยังคงเป็นปัญหา และมีประชาชนหลายแสนคนอยู่ในภาวะดังกล่าวแม้เข้าสู่ปี 2543
นี่คือสิ่งที่นักเศรษฐศาสตร์เรียกว่า การฟื้นตัวของเศรษฐกิจและการฟื้นตัวของตลาดแรงงานอาจเกิดขึ้นไม่พร้อมกัน
บริษัทที่ผ่านวิกฤตมาได้อาจยังไม่กล้าจ้างพนักงานเพิ่ม
ธนาคารอาจยังระมัดระวังการให้สินเชื่อ
และเจ้าของธุรกิจที่สูญเสียทรัพย์สินอาจไม่มีเงินทุนเพียงพอจะเริ่มกิจการใหม่
สำหรับคนที่ตกงานไปแล้ว ความรู้และทักษะบางอย่างอาจไม่ตรงกับความต้องการของงานใหม่
ส่วนคนที่ต้องขายบ้านหรือที่ดินเพื่อชำระหนี้ ก็ไม่สามารถนำทรัพย์สินเหล่านั้นกลับคืนมาได้เพียงเพราะ GDP ของประเทศเริ่มเติบโต
สิ่งนี้ทำให้การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจมีความหมายต่างกันสำหรับคนแต่ละกลุ่ม
บางคนกลับมามีรายได้อย่างรวดเร็ว
บางคนต้องใช้เวลาหลายปี
และบางคนสูญเสียโอกาสที่ไม่สามารถเรียกคืนได้อีก
บทส่งท้าย — ความเสียหายที่ไม่อยู่ในบัญชีของใคร
เมื่อพูดถึงวิกฤตต้มยำกุ้ง เรามักจดจำตัวเลขสำคัญได้หลายตัว
เงินบาทที่เคยอยู่ใกล้ 25 บาทต่อดอลลาร์
หนี้ต่างประเทศจำนวนมหาศาล
บริษัทเงินทุน 58 แห่งที่ถูกระงับดำเนินกิจการ
และหนี้ FIDF ที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปีในการชำระ
แต่ยังมีตัวเลขอีกชุดหนึ่งที่ควรได้รับความสำคัญไม่แพ้กัน
เศรษฐกิจไทยหดตัวมากกว่า 10% ในปี 2541
การว่างงานเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว
จำนวนคนยากจนเพิ่มขึ้นประมาณ 3 ล้านคนจากปี 2539 ถึงปี 2542
รายได้ของแรงงานจำนวนมากลดลง แม้บางคนยังมีงานทำ
และครอบครัวทั่วประเทศต้องปรับตัวเพื่อรับมือกับความไม่แน่นอนที่เกิดขึ้น
ผลกระทบเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า วิกฤตระบบการเงินไม่ได้จำกัดอยู่ในวงการธนาคารหรือตลาดทุน
เมื่อสินเชื่อหยุดไหล ธุรกิจย่อมได้รับผลกระทบ
เมื่อธุรกิจลดกิจกรรมทางเศรษฐกิจ แรงงานย่อมสูญเสียรายได้
เมื่อรายได้ของครอบครัวลดลง การใช้จ่ายและความมั่นคงในชีวิตก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย
ความเสียหายจึงเดินทางจากตลาดเงินตราต่างประเทศ ไปสู่ธนาคาร โรงงาน สำนักงาน ร้านค้า และบ้านของประชาชนธรรมดา
บางคนไม่เคยกู้เงินดอลลาร์แม้แต่บาทเดียว
บางคนไม่เคยลงทุนในตลาดหุ้น
บางคนไม่เคยรู้จัก BIBF
แต่ไม่ได้หมายความว่าพวกเขาจะหลีกเลี่ยงผลกระทบจากระบบเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกันได้
คำถามเรื่องความรับผิดชอบต่อวิกฤตจึงไม่ได้มีเพียงว่า ใครควรรับผิดชอบต่อการป้องกันค่าเงินบาทหรือการกำกับสถาบันการเงิน
แต่ยังรวมถึงว่า เมื่อความเสียหายเกิดขึ้นแล้ว สังคมควรแบ่งภาระและให้ความคุ้มครองแก่ผู้ได้รับผลกระทบอย่างไร
หลังวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 รัฐบาลไทยต้องเผชิญการตัดสินใจครั้งสำคัญ
หากปล่อยให้สถาบันการเงินจำนวนมากล้มลงพร้อมกัน ผู้ฝากเงินและธุรกิจที่พึ่งพาระบบชำระเงินอาจได้รับความเสียหายรุนแรงยิ่งขึ้น
แต่หากรัฐใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาลเพื่อรักษาระบบการเงิน คำถามก็จะตามมาว่าเงินเหล่านั้นควรมาจากไหน ใครควรได้รับความช่วยเหลือ และใครควรรับภาระต้นทุน
การตัดสินใจเหล่านี้นำไปสู่การคุ้มครองผู้ฝากเงิน การปิดและฟื้นฟูสถาบันการเงิน การจัดการหนี้เสีย และการเกิดภาระทางการเงินจำนวนมหาศาลของกองทุน FIDF
ภาระบางส่วนได้รับการจัดการผ่านการออกพันธบัตรรัฐบาล และกลายเป็นหนี้ที่ต้องใช้เวลาชำระต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
วิกฤตปี 2540 ไม่ได้มีต้นทุนเพียงจำนวนเงินที่รัฐต้องจ่ายเพื่อฟื้นฟูระบบธนาคาร แต่ยังมีต้นทุนของงานที่หายไป ธุรกิจที่ปิดตัว และโอกาสของประชาชนที่ไม่อาจนำกลับคืนมาได้
และเมื่อรัฐต้องเลือกว่าจะช่วยใครก่อน ช่วยอย่างไร และนำเงินจากที่ใดมารองรับความเสียหาย นั่นคือจุดเริ่มต้นของคำถามที่ยังมีความสำคัญมาถึงทุกวันนี้
ตอนที่ 1 - ความฝันที่จะเป็นเสือตัวที่ห้า และประตูที่ชื่อ BIBF
ตอนที่ 2 - สัญญาณเตือนก่อนพายุ ใครรู้ว่าเศรษฐกิจไทยกำลังมีปัญหา และทำไมจึงหยุดวิกฤตไม่ได้?
ตอนที่ 4 - เงินล้านล้านไปอยู่ที่ไหน? ใครได้รับการช่วยเหลือ และใครต้องรับภาระหนี้ FIDF
เอกสารอ้างอิง
International Monetary Fund (2001). Thailand: 2001 Article IV Consultation and Post-Program Monitoring Discussion. ข้อมูล GDP ปี 2540–2543 และการฟื้นตัวหลังวิกฤต
https://www.imf.org/en/news/articles/2015/09/28/04/53/pn0190World Bank (2000). Thailand Economic Monitor — Poverty and Human Development. ข้อมูลความยากจน จำนวนคนจน ตลาดแรงงาน และความเปลี่ยนแปลงด้านสังคม
https://documents1.worldbank.org/curated/en/660101468340154027/pdf/662890WP00PUBL0ullreportDec20000Eng.pdfWorld Bank. Thailand Social Monitor: Poverty and Public Policy. ผลกระทบต่อแรงงาน ครัวเรือนรายได้น้อย และความแตกต่างระหว่างภูมิภาค
https://documents1.worldbank.org/curated/en/359051468776971195/pdf/Thailand-Social-monitor-poverty-and-public-policy.pdfInternational Labour Organization (1999). Asia-Pacific Crisis Reversing Decades of Progress as Labour Market Woes Deepen. สถิติการว่างงานและผลกระทบต่อตลาดแรงงานไทย
https://www.ilo.org/resource/news/asia-pacific-crisis-reversing-decades-progress-labour-market-woes-deepenInternational Labour Organization (1999). The Asian Financial Crisis. การว่างงาน การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ และผลกระทบต่อแรงงานที่เปราะบาง
https://www.ilo.org/publications/asian-financial-crisisFood and Agriculture Organization (2001). The State of Food and Agriculture 2001. การย้ายแรงงานกลับชนบท ผลกระทบต่อครัวเรือนเกษตร และเงินที่ส่งกลับจากแรงงานในเมือง
https://www.fao.org/4/X9800e/x9800e09.htmUnited Nations Thailand (1998). Annual Report 1998. ภาวะเศรษฐกิจและมาตรการช่วยเหลือทางสังคม รวมถึงโครงการเงินกู้ World Bank และ ADB
https://old.un.or.th/Resource_Centre/Publications/ar98/ar98.htmlRoyal Thai Government / IMF (1998). Thailand Letter of Intent and Memorandum on Economic Policies, February 24, 1998. มาตรการสร้างงาน การสนับสนุนชุมชน และการปรับนโยบายเพื่อรับมือผลกระทบต่อประชาชน
https://www.imf.org/external/np/loi/022498.htmWorld Bank. The Thailand Social Investment Fund: Providing Social Assistance and Building Social Capital. บทบาทของโครงการลงทุนทางสังคมในการช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบ
https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/313231468778163769Wibulpolprasert et al. (2000). Health Impacts of Rapid Economic Changes in Thailand. งานวิจัยเกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพและการใช้บริการสาธารณสุข
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10972425/International Labour Organization (1999). Asian Labour Market Woes Deepening. ผลกระทบต่อผู้ว่างงานและการเปลี่ยนแปลงสภาพการจ้างงาน
https://www.ilo.org/resource/news/asian-labour-market-woes-deepeningOECD (2020). Thailand's Development Trajectory: Past and Future Strategies. ภาพรวมการพัฒนาเศรษฐกิจไทยและผลสะเทือนจากวิกฤตปี 2540
https://www.oecd.org/en/publications/oecd-investment-policy-reviews-thailand-2020_c4eeee1c-en/full-report/component-6.html
หมายเหตุบรรณาธิการ: บทความใช้ข้อมูลการสำรวจจริงประกอบกับงานวิจัยย้อนหลัง และแยกตัวเลขผลสำรวจออกจากการคาดการณ์ในช่วงวิกฤต ตัวอย่างบุคคลและโรงงานเป็นสถานการณ์จำลองเพื่ออธิบายกลไก ไม่ใช่คำให้สัมภาษณ์หรือกรณีศึกษาของบุคคลจริง ผลกระทบระยะยาวบางด้านยังไม่สามารถระบุขนาดหรือพิสูจน์ความเป็นเหตุเป็นผลจากวิกฤตปี 2540 เพียงปัจจัยเดียวได้