ช่วงสองสามวันนี้ ถ้าใครออกไปตามปั๊มคงเห็นภาพคล้ายกันหมด... บางปั๊มปิด บางปั๊มมีแต่บางหัวจ่าย บางที่ต่อคิวยาว บางที่จำกัดวงเงินเติม จนคนเริ่มถามกันตรง ๆ ว่า ตกลงมันเกิดอะไรขึ้นกันแน่
น้ำมันมันขาดจริง หรือมีใครบางคนกำลัง “เล่นเกม” กับความเดือดร้อนของคนทั้งประเทศ
คำถามแบบนี้ ถ้าเอาไปถามแบบตรง ๆ ก็มักได้คำตอบสองขั้ว ขั้วหนึ่งบอกว่าอย่ามโน รัฐยืนยันแล้วว่าสต๊อกยังมี อีกขั้วหนึ่งก็บอกว่ามันต้องมีไอ้โม่ง มีนายทุน มีการกักตุนแน่ ๆ ไม่อย่างนั้นของจะหายไปจากปั๊มพร้อมกันได้ยังไง
ยิ่งฟังมากก็ยิ่งรู้สึกว่า ปัญหาของเรื่องนี้ไม่ใช่แค่ “ข้อมูลไม่พอ” แต่คือข้อมูลที่มีอยู่มันพาให้คนมองกันคนละชั้น
ถ้ามองจากชั้นบน รัฐพูดไม่ผิดนัก ประเทศไทยยังมีน้ำมันสำรองอยู่ ไม่ได้ถึงขั้นน้ำมันหมดประเทศ โรงกลั่นก็ไม่ได้หยุดเดินเครื่องทั้งระบบ ปัญหาที่พูดกันมากคือการกระจายสินค้าไม่ทัน คนแห่เติมเพราะกลัวของหมด ยิ่งเห็นคิวก็ยิ่งตกใจ ยิ่งตกใจก็ยิ่งแห่ไปเติม กลายเป็นวงจรที่เร่งให้หน้าปั๊มแห้งเร็วขึ้นไปอีก
ถ้ามองจากชั้นล่าง คนธรรมดาก็พูดไม่ผิดเหมือนกัน เพราะสิ่งที่เขาเจอคือ “น้ำมันไม่มีให้เติม” ไม่ใช่รายงานสำรองเชื้อเพลิงที่ไหนสักแห่ง เขาไม่ได้อยู่ในคลัง เขาอยู่หน้าหัวจ่าย เขาไม่ได้สนว่าสำรองได้กี่วัน เขาสนแค่ว่าพรุ่งนี้จะขับรถไปทำงานได้ไหม
ตรงนี้เองที่ทำให้คำว่า “ไม่มีปัญหา” ของรัฐ กับคำว่า “ฉิบหายแล้ว” ของประชาชน อยู่ในโลกเดียวกันแต่พูดกันคนละภาษา
ความน่าสนใจของเรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่ว่าใครโกหก แต่คือระบบแบบไหนกันแน่ที่ทำให้ของยังมีในภาพรวม แต่กลับไม่มีในมือคนใช้
ถ้าพูดให้ตรงที่สุดเท่าที่จะพูดได้ตอนนี้ สิ่งที่พอแยกออกได้มีอยู่สามชั้น
ชั้นแรกคือ สิ่งที่เห็นด้วยตาเปล่าและแทบเถียงกันไม่ได้แล้ว นั่นคือหน้าปั๊มมีปัญหาจริง บางพื้นที่ขาด บางพื้นที่ตึง บางแห่งขายได้ไม่เต็มรูปแบบ คนแห่เติมจริง รถขนส่งก็มีปัญหาจริง เรื่องนี้ไม่ใช่อุปาทานหมู่แน่
ชั้นที่สองคือ คำอธิบายทางการ ซึ่งส่วนใหญ่ไปในทิศทางเดียวกันว่า ปัญหาไม่ได้อยู่ที่น้ำมันไม่มีทั้งประเทศ แต่อยู่ที่คอขวดของการกระจาย การเร่งซื้อ การแย่งใช้ และผลสะเทือนจากราคาที่กำลังขยับขึ้น ทำให้พฤติกรรมของทั้งผู้ค้าและผู้ใช้เปลี่ยนพร้อมกัน
ชั้นที่สามคือ ข้อสงสัยที่คนจำนวนมากยังไม่ปล่อยมือ นั่นคือ มันมีการกักตุนหรือการชะลอปล่อยของเพื่อรอจังหวะราคาหรือไม่
คำถามนี้ตอบแบบฟันธงตอนนี้ยังไม่ได้ ถ้าจะพูดอย่างซื่อสัตย์ก็คือ ยังไม่มีหลักฐานสาธารณะพอจะชี้นิ้วว่า มีขบวนการใหญ่ที่รวมหัวกันทั้งระบบแล้วกำลังปั่นราคาอย่างเป็นทางการ
แต่ในอีกด้านหนึ่ง ถ้าจะให้พูดตรงเหมือนกัน ก็ต้องพูดว่า ความสงสัยนี้ไม่ใช่เรื่องเพ้อเจ้อเลย
เพราะต่อให้ยังไม่มี “ขบวนการลับ” แบบในหนัง ระบบจริงของตลาดก็อาจทำให้เกิดผลลัพธ์คล้ายการกักตุนได้อยู่ดี
แค่ผู้เล่นบางส่วนเริ่มคิดเหมือนกันในเวลาเดียวกัน ว่าของกำลังจะแพงขึ้น ของกำลังตึง ของที่มีอยู่ควรปล่อยช้าลงหน่อย ควรเก็บไว้ก่อน ควรขายให้ช่องทางที่คุ้มกว่า ควรระวังสต๊อกตัวเองไว้ก่อน เท่านี้ภาพที่ปลายทางก็เริ่มเปลี่ยนแล้ว
นั่นแปลว่า บางครั้งระบบไม่จำเป็นต้องมีคนประชุมลับแล้วสมคบกันก่อนถึงจะเกิดผลแบบเดียวกับการสมคบได้
แค่แรงจูงใจมันเรียงตัวถูกทาง ผลลัพธ์ก็ออกมาคล้ายกันมาก
นี่แหละจุดที่คำว่า “ยังไม่มีหลักฐาน” อย่างเดียวอาจไม่พอ เพราะมันอาจทำให้เรามองไม่เห็นว่า โครงสร้างแบบนี้เปิดช่องให้คนฉวยโอกาสได้จริง แม้ยังจับใครรายใหญ่แบบคาหนังคาเขาไม่ได้
ในทางกลับกัน ถ้าจะเหวี่ยงไปอีกฝั่งแล้วบอกว่า ทุกอย่างคือฝีมือนายทุนชั่วที่กักตุนเป็นเครือข่าย อันนั้นก็เร็วเกินหลักฐานเหมือนกัน
เรื่องจริงน่าจะอยู่ตรงกลางที่ไม่สวยนัก
คือมีทั้งความตื่นตระหนกจริง มีทั้งปัญหาคอขวดจริง และก็น่าจะมีคนบางส่วนฉวยจังหวะนี้เล่นกับสถานการณ์จริงด้วย เพียงแต่ระดับของมันยังเป็นคำถามว่าเป็นรายจุด รายเครือข่ายย่อย หรือใหญ่ถึงขั้นเชื่อมกันทั้งระบบ
ถ้ามองแบบไม่หลอกตัวเอง สิ่งที่ทำให้คนไม่ค่อยเชื่อคำอธิบายของรัฐ ไม่ใช่เพราะคนชอบคิดลบอย่างเดียว แต่เพราะคำอธิบายแบบทางการมักชอบพูดถึง “ภาพรวม” ขณะที่ความเดือดร้อนเกิดที่ “ปลายทาง”
พอรัฐบอกว่าน้ำมันยังมี คนที่ยืนอยู่หน้าปั๊มร้างก็ย่อมรู้สึกทันทีว่า แล้วที่ไม่มีตรงหน้ากูนี่คืออะไร
ช่องว่างระหว่างภาพรวมกับปลายทางนี่แหละ ที่เป็นแหล่งเพาะพันธุ์ของความไม่ไว้ใจ
แล้วถ้าถามว่า สุดท้ายควรเชื่ออะไร
ผมว่าอาจไม่จำเป็นต้องเลือกเชื่อข้างใดข้างหนึ่งแบบสุดโต่ง
ไม่ต้องรีบเชื่อว่ารัฐโกหกทั้งหมด และก็ไม่ต้องรีบเชื่อว่ามีนายทุนลับกำลังยิ้มอยู่หลังม่านทุกอย่าง
แต่ควรเชื่ออย่างน้อยหนึ่งอย่างก่อน ว่าระบบที่ทำให้ของยังมีในประเทศ แต่กลับไม่ไหลถึงมือประชาชนได้อย่างปกติ นั่นคือระบบที่มีปัญหาแล้วแน่ ๆ
ส่วนจะเป็นปัญหาแค่เรื่อง logistics, การบริหาร, การตื่นตระหนก หรือมีผลประโยชน์บางกลุ่มซ้อนอยู่ด้วย อันนั้นต้องค่อย ๆ แกะต่อไป
เรื่องแบบนี้บางทีความจริงไม่ได้มาในรูปประโยคชัด ๆ ว่า “ใช่ มีการกักตุน” หรือ “ไม่ใช่ ไม่มีการกักตุน” แต่มันมาในรูปของสัญญาณหลายอย่างที่ต่อกันแล้วเริ่มเห็นเงา
เงาที่ว่า บอกเราอย่างน้อยว่า ต่อให้ยังพิสูจน์ไม่ได้ทั้งหมด ความสงสัยของประชาชนก็ไม่ใช่เรื่องไร้เหตุผล
เพราะเมื่อไหร่ก็ตามที่สินค้าจำเป็นเริ่มหายไปจากชีวิตประจำวัน คนก็ย่อมมองหาว่าใครได้ประโยชน์จากมัน
และคำถามนั้น... มักไม่เคยเป็นคำถามที่โง่เลย
บางทีสิ่งที่น่ากลัวที่สุดไม่ใช่น้ำมันหมดปั๊ม
แต่อาจเป็นการที่สังคมเริ่มชินกับคำอธิบายว่า “ของมี แต่แค่ไปไม่ถึงคุณ”
เพราะถ้าวันหนึ่งเราเชื่อประโยคนี้ได้ง่ายเกินไปกับทุกเรื่อง ชีวิตเราก็คงต้องอยู่กับโลกที่ของยังมีอยู่เสมอ... เพียงแต่มันไม่เคยมาถึงคนธรรมดาอย่างเราเท่านั้นเอง
