วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

ต้มยำกุ้ง 2540: ตอนที่ 3 - คนที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์ แต่กลับต้องจ่ายราคา

ตอนที่ 3 — เมื่อวิกฤตค่าเงินกลายเป็นวิกฤตชีวิตคนไทย

พวกเขาไม่ได้เปิด BIBF ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์จากต่างประเทศ ไม่ได้เก็งกำไรค่าเงินบาท และหลายคนอาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่าตลาดเงินตราต่างประเทศทำงานอย่างไร แต่เมื่อระบบเศรษฐกิจไทยล้มลงในปี 2540 คนเหล่านี้กลับต้องสูญเสียงาน รายได้ ธุรกิจ และความมั่นคงของครอบครัว บางคนไม่สามารถกลับไปมีชีวิตเหมือนเดิมได้อีกเลย


บทนำ — วันที่ตัวเลขบนกระดานกลายเป็นชีวิตของคนจริง ๆ

ลองนึกถึงพนักงานบริษัทคนหนึ่งในกรุงเทพมหานคร ช่วงปลายปี 2540

เขาทำงานมาหลายปี มีเงินเดือนประจำ ผ่อนบ้านอยู่หลังหนึ่ง และมีลูกที่กำลังเรียนหนังสือ

ก่อนหน้านั้นเพียงไม่กี่เดือน ชีวิตยังดำเนินไปตามปกติ

บริษัทมีคำสั่งซื้อ สำนักงานยังเปิดทำการ เงินเดือนออกตรงเวลา และเขายังวางแผนอนาคตได้อย่างมั่นใจ

แต่หลังจากประเทศไทยประกาศลอยตัวค่าเงินบาทในวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 สถานการณ์เริ่มเปลี่ยนไป

บริษัทที่เคยขยายธุรกิจกลับเริ่มลดค่าใช้จ่าย โครงการลงทุนถูกระงับ เจ้าหนี้เรียกชำระหนี้ และธนาคารเข้มงวดกับการปล่อยสินเชื่อ

วันหนึ่ง บริษัทประกาศลดจำนวนพนักงาน

เขาได้รับแจ้งว่าไม่สามารถทำงานที่เดิมต่อไปได้

แต่หนี้บ้านยังอยู่ ลูกยังต้องเรียนหนังสือ และค่าใช้จ่ายของครอบครัวไม่ได้หายไปพร้อมกับเงินเดือน

เรื่องราวเช่นนี้เกิดขึ้นกับคนไทยจำนวนมากในรูปแบบที่แตกต่างกัน

บางคนตกงาน บางคนถูกลดค่าจ้าง บางคนมีธุรกิจแต่ไม่สามารถหาเงินมาหมุนเวียนได้ บางคนต้องขายทรัพย์สิน และบางครอบครัวต้องเปลี่ยนวิถีชีวิตทั้งหมด

เรื่องของพนักงานคนนี้เป็นสถานการณ์จำลองจากรูปแบบผลกระทบที่พบในรายงานร่วมสมัย ไม่ใช่คำให้สัมภาษณ์ของบุคคลจริง

หากตอนที่ 1 เป็นเรื่องของความรุ่งเรือง และตอนที่ 2 เป็นเรื่องของสัญญาณเตือนกับการตัดสินใจ ตอนที่ 3 จะเป็นเรื่องของคนที่ต้องอยู่กับผลลัพธ์

เพราะวิกฤตเศรษฐกิจไม่ได้จบลงเมื่อค่าเงินบาทหยุดตก

สำหรับคนจำนวนมาก มันเพิ่งเริ่มต้นเท่านั้น


บทที่ 6 — คนที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์ แต่กลับต้องเสียทุกอย่าง

6.1 จากวิกฤตค่าเงินสู่เศรษฐกิจที่หยุดชะงัก

หลังการลอยตัวเงินบาท ภาระหนี้ต่างประเทศของธุรกิจไทยที่ไม่ได้ป้องกันความเสี่ยงเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วเมื่อคิดเป็นเงินบาท

บริษัทที่เคยมีหนี้ 100 ล้านบาทในอัตราแลกเปลี่ยน 25 บาทต่อดอลลาร์ อาจต้องเผชิญภาระหนี้สูงถึง 200 ล้านบาทหากเงินบาทอ่อนค่าลงเป็น 50 บาทต่อดอลลาร์ แม้ยอดหนี้ในสกุลเงินดอลลาร์จะไม่เปลี่ยนแปลง

แต่ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ผู้กู้เงินดอลลาร์เท่านั้น

เมื่อบริษัทหนึ่งไม่สามารถชำระหนี้ ธนาคารที่ปล่อยกู้ก็ได้รับผลกระทบ

เมื่อธนาคารมีหนี้เสียเพิ่มขึ้น ก็ต้องระมัดระวังการให้สินเชื่อมากกว่าเดิม

เมื่อธุรกิจอื่นขอกู้เงินไม่ได้ แม้เป็นธุรกิจที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์โดยตรง ก็อาจไม่สามารถซื้อวัตถุดิบ จ่ายค่าจ้าง หรือลงทุนต่อได้

ธุรกิจบางแห่งจึงต้องลดกำลังการผลิต

บางแห่งเลิกจ้างพนักงาน

และบางแห่งต้องปิดกิจการ

กระบวนการนี้ทำให้วิกฤตที่เริ่มจากตลาดเงินตราต่างประเทศแพร่กระจายเข้าสู่เศรษฐกิจจริง

ในที่สุดประเทศไทยไม่ได้เผชิญเพียงปัญหาสถาบันการเงิน แต่ต้องเผชิญภาวะเศรษฐกิจถดถอยอย่างรุนแรง

ข้อมูลย้อนหลังของ IMF แสดงว่า GDP ที่แท้จริงของไทยหดตัวประมาณ 1.4% ในปี 2540 และหดตัวถึง 10.8% ในปี 2541 ก่อนกลับมาขยายตัว 4.2% ในปี 2542

ตัวเลขอาจแตกต่างกันเล็กน้อยระหว่างรายงาน เนื่องจากการปรับปรุงฐานข้อมูลและวิธีคำนวณ แต่ทุกชุดยืนยันตรงกันว่าเศรษฐกิจไทยหดตัวอย่างรุนแรงมากในปี 2541

ปี พ.ศ.การเติบโตของ GDP จริง
25395.9%
2540-1.4%
2541-10.8%
2542+4.2%
2543+4.4%

ที่มา: IMF, Thailand Article IV Consultation 2001

ลองพิจารณาความหมายของการหดตัวมากกว่า 10%

หากเศรษฐกิจมีมูลค่าเท่ากับ 100 หน่วยในตอนต้น และหดตัวลง 10.8% มูลค่ากิจกรรมทางเศรษฐกิจที่แท้จริงในปีถัดไปจะเหลือเพียงประมาณ 89.2 หน่วย

ความเสียหายนี้ไม่ได้กระจายไปยังทุกธุรกิจหรือทุกครอบครัวอย่างเท่าเทียมกัน

บางธุรกิจอาจยังทำกำไรได้

แต่บางกิจการสูญเสียรายได้เกือบทั้งหมด

และสำหรับครอบครัวที่มีผู้หารายได้หลักเพียงคนเดียว การตกงานเพียงหนึ่งครั้งอาจทำให้รายได้ของครอบครัวลดลงมากกว่า 10% อย่างมหาศาล

นี่คือความแตกต่างระหว่างตัวเลข GDP กับชีวิตคนจริง ๆ

6.2 ทำไมธุรกิจที่ไม่ได้กู้ดอลลาร์ก็ล้มได้?

สมมติว่ามีโรงงานผลิตชิ้นส่วนเครื่องจักรแห่งหนึ่งในสมุทรปราการ

โรงงานนี้ไม่ได้กู้เงินจากต่างประเทศโดยตรง และซื้อขายสินค้ากับลูกค้าไทยเป็นหลัก

ก่อนเกิดวิกฤต โรงงานได้รับคำสั่งซื้อจากบริษัทก่อสร้าง ผู้รับเหมา และโรงงานอุตสาหกรรมอื่นอย่างต่อเนื่อง

แต่เมื่อธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ชะลอตัว โครงการก่อสร้างถูกระงับ และบริษัทลูกค้าลดการลงทุน คำสั่งซื้อของโรงงานก็ลดลงตาม

ขณะเดียวกัน ลูกค้าบางรายขอขยายเครดิตการชำระเงิน หรือไม่สามารถชำระหนี้การค้าได้ตามกำหนด

โรงงานจึงเริ่มขาดเงินทุนหมุนเวียน

เมื่อผู้บริหารไปขอสินเชื่อเพิ่มเติม ธนาคารกลับเข้มงวดมากขึ้น เพราะกำลังเผชิญปัญหาหนี้เสียในระบบ

โรงงานอาจมีเครื่องจักร มีพนักงานที่มีทักษะ และยังมีความสามารถในการผลิตสินค้า

แต่ไม่มีเงินสดเพียงพอที่จะซื้อวัตถุดิบหรือจ่ายค่าจ้าง

ในที่สุดจึงต้องลดกำลังการผลิตหรือปิดกิจการ

ตัวอย่างนี้เป็นการจำลองกลไกการส่งผ่านวิกฤต ไม่ใช่เหตุการณ์ของโรงงานแห่งใดโดยเฉพาะ

สิ่งที่เกิดขึ้นเรียกว่า Credit Crunch หรือภาวะสินเชื่อตึงตัว

เมื่อความเสี่ยงเพิ่มขึ้น ธนาคารลดการให้สินเชื่อและระมัดระวังการต่ออายุวงเงิน ทำให้ธุรกิจเข้าถึงเงินทุนได้ยากขึ้น

ยิ่งธุรกิจลดการผลิตและการจ้างงาน เศรษฐกิจก็ยิ่งชะลอตัว

เมื่อเศรษฐกิจชะลอ หนี้เสียก็ยิ่งเพิ่มขึ้น

กลายเป็นวงจรที่ความอ่อนแอของสถาบันการเงินและภาคธุรกิจส่งผลกระทบซึ่งกันและกัน

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกธุรกิจได้รับผลกระทบเท่ากัน

ผู้ส่งออกบางรายได้รับประโยชน์จากเงินบาทที่อ่อนค่าลง เพราะรายได้ในสกุลต่างประเทศแลกกลับมาเป็นเงินบาทได้มากขึ้น

แต่ประโยชน์ดังกล่าวขึ้นอยู่กับความต้องการสินค้า ต้นทุนวัตถุดิบนำเข้า ภาระหนี้ และความสามารถในการผลิตของแต่ละกิจการ

เงินบาทอ่อนค่าจึงไม่ได้หมายความว่าผู้ส่งออกทุกแห่งจะได้กำไร และไม่ได้หมายความว่าธุรกิจที่ขายสินค้าในประเทศทุกแห่งจะขาดทุน

6.3 คนตกงานจำนวนเท่าไหร่กันแน่?

การว่างงานเป็นหนึ่งในผลกระทบที่ประชาชนสัมผัสได้โดยตรงที่สุด

ในช่วงก่อนเกิดวิกฤต ประเทศไทยมีอัตราการว่างงานค่อนข้างต่ำ และยังมีความต้องการแรงงานจำนวนมากจากภาคอุตสาหกรรม ก่อสร้าง และบริการ

หลังเกิดวิกฤต สถานการณ์เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว

องค์การแรงงานระหว่างประเทศ หรือ ILO รายงานในเดือนมกราคม 2542 ว่า อัตราการว่างงานของไทยเพิ่มจากประมาณ 2.2% ก่อนวิกฤต เป็นมากกว่า 5% หลังเกิดวิกฤต

แต่การตีความตัวเลขการว่างงานในช่วงนั้นต้องระวัง เพราะรายงานหลายฉบับใช้นิยามและช่วงเวลาสำรวจต่างกัน

บางรายงานเป็นตัวเลขสำรวจจริง บางรายงานเป็นประมาณการหรือการคาดการณ์ที่จัดทำในช่วงที่วิกฤตกำลังดำเนินอยู่

ตัวอย่างเช่น ILO เคยคาดการณ์ในปี 2541 ว่าอัตราการว่างงานอาจสูงถึง 6–9% ขึ้นอยู่กับสถานการณ์เศรษฐกิจและสมมติฐานการคำนวณ

ไม่ควรนำตัวเลขคาดการณ์เหล่านั้นไปเขียนว่าเป็นจำนวนคนตกงานที่เกิดขึ้นจริงแล้ว

แต่ไม่ว่าจะใช้ตัวเลขชุดใด ผลกระทบต่อตลาดแรงงานก็รุนแรงอย่างชัดเจน

และที่สำคัญยิ่งกว่า การว่างงานอย่างเป็นทางการไม่ได้แสดงความเสียหายทั้งหมด

6.4 คนที่ยังมีงานทำ อาจไม่ได้มีรายได้พออยู่

การว่างงานไม่ใช่รูปแบบเดียวของการสูญเสียรายได้

ลองนึกถึงคนงานโรงงานที่ไม่ได้ถูกเลิกจ้าง

เขายังมีชื่ออยู่ในบัญชีพนักงาน แต่บริษัทลดวันทำงานจากหกวันเหลือสามวันต่อสัปดาห์

รายได้จากการทำงานล่วงเวลาหายไป

โบนัสถูกยกเลิก

และบางเดือนอาจได้รับค่าจ้างน้อยกว่าเดิมมาก

คนงานคนนี้อาจไม่ถูกนับเป็นผู้ว่างงาน แต่ความเป็นอยู่ของเขาได้รับผลกระทบอย่างหนัก

ILO ระบุว่าผลกระทบทางแรงงานของวิกฤตเอเชียครอบคลุมทั้งการว่างงาน การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ การลดชั่วโมงทำงาน และการลดค่าจ้าง

ปัญหาเหล่านี้ยิ่งรุนแรงในกลุ่มแรงงานที่มีทักษะหรือการศึกษาต่ำ และกลุ่มที่มีอำนาจต่อรองกับนายจ้างน้อย

แรงงานหญิง แรงงานรับจ้างชั่วคราว และแรงงานข้ามชาติบางกลุ่มจึงมีความเปราะบางเป็นพิเศษ

คนที่ไม่ได้ถูกเลิกจ้างอาจต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อรายได้เท่าเดิม หรือยอมรับงานที่มีค่าจ้างต่ำกว่าความสามารถของตนเอง

นี่เป็นเหตุผลที่การประเมินความเสียหายของวิกฤตไม่ควรดูเฉพาะอัตราการว่างงาน

เพราะครอบครัวที่รายได้ลดลงครึ่งหนึ่งอาจมีปัญหาทางเศรษฐกิจรุนแรงไม่ต่างจากครอบครัวที่มีสมาชิกตกงานเลย

6.5 เมื่อความยากจนที่เคยลดลง กลับเพิ่มขึ้น

หากมีตัวเลขเพียงชุดเดียวที่สามารถสะท้อนผลกระทบของวิกฤตต่อสังคมไทยได้อย่างชัดเจน ก็คือตัวเลขความยากจน

ก่อนเกิดวิกฤต ประเทศไทยประสบความสำเร็จในการลดความยากจนอย่างมาก

World Bank ระบุว่า ในปี 2531 มีคนไทยอยู่ใต้เส้นความยากจนประมาณ 32.6% ของประชากร

เมื่อถึงปี 2539 สัดส่วนดังกล่าวลดลงเหลือเพียง 11.4%

นี่คือความสำเร็จที่เกิดจากการเติบโตทางเศรษฐกิจ การขยายการจ้างงาน และการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างเศรษฐกิจตลอดหลายปี

แต่หลังเกิดวิกฤต แนวโน้มดังกล่าวกลับทิศ

ปี พ.ศ.สัดส่วนคนจนจำนวนคนจนโดยประมาณ
253911.4%6.8 ล้านคน
254113.0%7.9 ล้านคน
254215.9%9.8–9.9 ล้านคน

ที่มา: World Bank และงานศึกษาความยากจนจากข้อมูลการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือนไทย

ภายในระยะเวลาสามปี จำนวนประชาชนที่อยู่ใต้เส้นความยากจนเพิ่มขึ้นประมาณ 3 ล้านคน

นั่นไม่ได้หมายความว่าคน 3 ล้านคนทั้งหมดเคยมีฐานะดีแล้วล้มละลาย

แต่หมายความว่าจำนวนประชากรที่มีรายได้หรือรายจ่ายต่ำกว่าเกณฑ์ความยากจนเพิ่มขึ้นสุทธิในระดับดังกล่าว

กลุ่มที่ได้รับผลกระทบไม่ได้มีเพียงคนที่ตกงาน

ครอบครัวที่ยังทำงานอยู่แต่มีรายได้ลดลงก็อาจตกอยู่ใต้เส้นความยากจนได้เช่นกัน

คนที่เคยมีรายได้สูงกว่าเส้นความยากจนเพียงเล็กน้อยมีความเสี่ยงมากเป็นพิเศษ

เพราะการลดลงของรายได้เพียงบางส่วนก็อาจทำให้ครอบครัวไม่สามารถรักษาระดับการดำรงชีพเดิมได้

เมื่อมองจากตัวเลขระดับประเทศ การเพิ่มขึ้นจาก 11.4% เป็น 15.9% อาจดูเหมือนเพียง 4.5 จุดเปอร์เซ็นต์

แต่เมื่อแปลงเป็นจำนวนคน นั่นคือชีวิตของคนประมาณ 3 ล้านคนที่เพิ่มขึ้นมาในกลุ่มผู้มีฐานะยากจน

และเบื้องหลังตัวเลขเหล่านั้นคือครอบครัวจริง ๆ

6.6 ทำไมภาคอีสานจึงได้รับผลกระทบหนัก ทั้งที่วิกฤตเกิดในกรุงเทพฯ?

หนึ่งในข้อค้นพบที่น่าสนใจที่สุดของ World Bank คือผลกระทบของวิกฤตต่อภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ในรายงานช่วงหลังวิกฤต World Bank ระบุว่าภาคอีสานได้รับผลกระทบต่อการจ้างงานและความยากจนอย่างรุนแรง แม้ศูนย์กลางของปัญหาทางการเงินจะอยู่ในกรุงเทพมหานคร

สัดส่วนประชากรยากจนของภาคอีสานเพิ่มขึ้นอย่างมากในช่วงปี 2539–2542

เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น?

คำตอบอยู่ที่ความเชื่อมโยงระหว่างเศรษฐกิจเมืองกับเศรษฐกิจชนบท

ก่อนวิกฤต แรงงานจำนวนมากจากภาคอีสานเดินทางมาทำงานในกรุงเทพฯ และพื้นที่อุตสาหกรรมรอบเมือง

รายได้ส่วนหนึ่งถูกส่งกลับไปให้ครอบครัวที่บ้านเกิด

เงินเหล่านี้กลายเป็นแหล่งรายได้สำคัญของพ่อแม่ คู่สมรส ลูก และญาติที่ยังอาศัยอยู่ในต่างจังหวัด

เมื่อโรงงานและสถานประกอบการในเมืองเริ่มลดการจ้างงาน เงินที่แรงงานส่งกลับบ้านก็ลดลงตาม

ครอบครัวในชนบทจึงได้รับผลกระทบ แม้สมาชิกบางคนจะไม่เคยทำงานในธนาคาร ไม่เคยกู้เงินดอลลาร์ และไม่เคยลงทุนในอสังหาริมทรัพย์เลย

ปัญหายิ่งหนักขึ้นเมื่อสมาชิกที่เคยทำงานในเมืองต้องกลับไปหางานในชนบท

ภาคเกษตรกรรมอาจช่วยดูดซับแรงงานบางส่วนได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่กลับบ้านจะมีงานที่สร้างรายได้เพียงพอ

นอกจากนี้ เศรษฐกิจชนบทยังมีปัญหาของตัวเอง ทั้งรายได้เกษตรกรที่ไม่แน่นอน หนี้สิน และโอกาสการจ้างงานนอกภาคเกษตรที่จำกัด

นี่คือกระบวนการที่ทำให้วิกฤตทางการเงินในเมืองกลายเป็นวิกฤตรายได้ของครอบครัวชนบท

อย่างไรก็ตาม หลักฐานเรื่องการย้ายกลับชนบทต้องอ่านอย่างระมัดระวัง

องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ หรือ FAO อ้างการประเมินของรัฐบาลไทยว่ามีผู้ว่างงานจากเมืองประมาณ 188,000 คนเดินทางออกจากกรุงเทพฯ เพื่อแสวงหาโอกาสในชนบท

ขณะที่รายงาน World Bank ภายหลังพบว่าไม่มีหลักฐานของการย้ายกลับถิ่นฐานอย่างมหาศาลในภาพรวมของประเทศตามที่หลายฝ่ายเคยคาดการณ์

สองข้อค้นพบนี้ไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกัน

เพราะการมีแรงงานจำนวนหนึ่งเดินทางกลับบ้าน ไม่ได้หมายความว่าเกิดการย้ายถิ่นฐานถาวรครั้งใหญ่ทั่วทั้งประเทศ

นอกจากนี้ การชะลอตัวของการย้ายแรงงานจากชนบทเข้าสู่เมืองก็สามารถส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจชนบทได้ แม้ไม่มีแรงงานจำนวนมากย้ายกลับก็ตาม

สิ่งที่ยืนยันได้ชัดเจนกว่าคือโอกาสในการหารายได้ของครัวเรือนชนบทลดลง และภาคอีสานเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด

6.7 เมื่อชีวิตที่สร้างมาหลายสิบปีต้องเริ่มใหม่

สำหรับเจ้าของธุรกิจ วิกฤตปี 2540 ไม่ได้หมายถึงการมีกำไรลดลงเพียงอย่างเดียว

หลายกิจการต้องเผชิญปัญหาพร้อมกันหลายด้าน

รายได้ลดลง ลูกค้าชำระเงินช้า ต้นทุนสินค้านำเข้าเพิ่มขึ้น และวงเงินสินเชื่อที่เคยใช้หมุนเวียนธุรกิจไม่สามารถต่ออายุได้

หากกิจการมีหนี้สกุลเงินต่างประเทศ ภาระหนี้ที่คิดเป็นเงินบาทก็เพิ่มขึ้นอีก

ผู้ประกอบการบางรายจึงต้องขายทรัพย์สิน ลดกำลังผลิต เจรจาปรับโครงสร้างหนี้ หรือเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการ

แม้ธุรกิจจะมีโรงงาน อาคาร หรือเครื่องจักรอยู่ แต่ทรัพย์สินเหล่านั้นอาจขายได้ยากในช่วงที่เศรษฐกิจตกต่ำ

เมื่อผู้ซื้อมีน้อย ผู้ขายจำนวนมากจำเป็นต้องลดราคาเพื่อหาเงินสด

ปัญหานี้ทำให้ความเสียหายจากการขาดสภาพคล่องรุนแรงขึ้น

ในทางเศรษฐศาสตร์เรียกกระบวนการบางส่วนนี้ว่า Fire Sale หรือการขายสินทรัพย์อย่างเร่งด่วนภายใต้แรงกดดันทางการเงิน

ยิ่งมีผู้ขายมาก ราคาสินทรัพย์ก็ยิ่งถูกกดลง

เมื่อราคาสินทรัพย์ลดลง มูลค่าหลักประกันของลูกหนี้รายอื่นก็อาจลดลงตาม

ธนาคารจึงมีเหตุผลที่จะระมัดระวังการปล่อยสินเชื่อยิ่งขึ้น

กลายเป็นวงจรที่ความเสียหายของบริษัทหนึ่งสามารถส่งผลต่อบริษัทอื่นได้

สำหรับครอบครัวที่ทำธุรกิจส่วนตัว ความเสียหายอาจไม่ได้จำกัดอยู่ในงบดุลของบริษัท

หากเจ้าของกิจการนำทรัพย์สินส่วนตัวไปค้ำประกันเงินกู้ ความล้มเหลวของธุรกิจก็อาจกระทบถึงบ้าน ที่ดิน หรือทรัพย์สินของครอบครัวด้วย

อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับรูปแบบกิจการ เงื่อนไขสัญญา และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง จึงไม่ควรกล่าวว่าธุรกิจที่ล้มทั้งหมดทำให้เจ้าของสูญเสียทรัพย์สินส่วนตัวโดยอัตโนมัติ

สิ่งที่เห็นได้จากวิกฤตคือความเสียหายทางธุรกิจสามารถแพร่กระจายไปสู่ความมั่นคงของครอบครัวได้อย่างรวดเร็ว

และสำหรับบางครอบครัว การฟื้นตัวของ GDP ในอีกไม่กี่ปีต่อมาไม่ได้หมายความว่าทรัพย์สินหรือธุรกิจที่สูญเสียไปจะกลับคืนมา

6.8 ทำไมของนำเข้าแพงขึ้น แต่บางคนกลับได้เงินมากขึ้น?

การอ่อนค่าของเงินบาทไม่ได้สร้างผลกระทบในทิศทางเดียวกันกับทุกคน

เมื่อเงินบาทอ่อนค่าจากประมาณ 25 บาทต่อดอลลาร์ไปสู่ระดับที่อ่อนค่ากว่ามาก ราคาสินค้าและวัตถุดิบที่ซื้อขายเป็นเงินดอลลาร์ย่อมมีต้นทุนเงินบาทเพิ่มขึ้น หากราคาดอลลาร์ไม่เปลี่ยน

ธุรกิจที่ต้องนำเข้าเครื่องจักร เคมีภัณฑ์ อะไหล่ หรือวัตถุดิบอาจได้รับผลกระทบโดยตรง

แต่ในเวลาเดียวกัน ผู้ส่งออกที่ได้รับเงินเป็นดอลลาร์ก็อาจได้เงินมากขึ้นเมื่อแลกกลับเป็นเงินบาท

ตัวอย่างเช่น หากบริษัทได้รับรายได้จากการส่งออก 100,000 ดอลลาร์

ที่อัตราแลกเปลี่ยน 25 บาทต่อดอลลาร์ รายได้ดังกล่าวมีมูลค่า 2.5 ล้านบาท

แต่ที่ 40 บาทต่อดอลลาร์ จะมีมูลค่า 4 ล้านบาท

อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงผลของอัตราแลกเปลี่ยนต่อรายได้ ไม่ใช่กำไรสุทธิ

หากบริษัทต้องนำเข้าวัตถุดิบจำนวนมาก หรือมีหนี้ดอลลาร์ ต้นทุนก็จะเพิ่มขึ้นตามเช่นกัน

ผู้ส่งออกบางรายจึงได้รับประโยชน์จากเงินบาทอ่อนค่า ขณะที่บางรายยังได้รับผลกระทบจากภาระหนี้และต้นทุนการผลิต

ผลกระทบยังขึ้นอยู่กับตลาดส่งออกด้วย เพราะวิกฤตไม่ได้เกิดเฉพาะประเทศไทย แต่ลุกลามไปยังประเทศเพื่อนบ้านในเอเชีย ทำให้ความต้องการสินค้าบางประเภทลดลง

ความแตกต่างเหล่านี้อธิบายว่าทำไมในวิกฤตครั้งเดียวกัน บางบริษัทจึงสามารถฟื้นตัวได้เร็วกว่าบริษัทอื่นมาก

6.9 เด็ก ครอบครัว และการศึกษาที่ต้องปรับตัว

เมื่อรายได้ของครอบครัวลดลง สิ่งแรกที่ต้องเปลี่ยนมักเป็นรายจ่าย

ครอบครัวอาจลดการซื้อสินค้าที่ไม่จำเป็น เลื่อนแผนซื้อบ้านหรือรถยนต์ ลดการเดินทาง หรือเลือกใช้บริการที่มีต้นทุนต่ำกว่าเดิม

สำหรับครอบครัวที่มีลูก ค่าใช้จ่ายด้านการศึกษากลายเป็นอีกเรื่องที่ต้องตัดสินใจ

บางครอบครัวอาจย้ายลูกจากโรงเรียนเอกชนไปโรงเรียนของรัฐ

บางครอบครัวอาจลดค่าใช้จ่ายด้านการเรียนพิเศษ

ขณะที่ครอบครัวที่มีรายได้น้อยอยู่แล้วอาจต้องให้สมาชิกช่วยหารายได้เพิ่มเติม

แต่การประเมินผลกระทบต่อการศึกษาจำเป็นต้องแยกกรณีเฉพาะออกจากภาพรวมของประเทศ

รายงาน World Bank พบว่าผลกระทบต่ออัตราการออกจากโรงเรียนกลางคันในภาพรวมของประเทศไทยไม่ได้รุนแรงเท่าที่บางฝ่ายคาดการณ์ในช่วงแรก

การย้ายจากสถานศึกษาเอกชนไปใช้บริการของรัฐมีบทบาทสำคัญในการปรับตัวของครอบครัว

อย่างไรก็ตาม การที่อัตราการออกกลางคันระดับประเทศไม่ได้เพิ่มขึ้นอย่างรุนแรง ไม่ได้หมายความว่าไม่มีเด็กหรือครอบครัวใดต้องเสียโอกาสทางการศึกษา

บางครอบครัวอาจเลือกสถานศึกษาที่มีค่าใช้จ่ายต่ำลง หรือเลื่อนการศึกษาต่อ

การสูญเสียรายได้ยังอาจส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและโอกาสในระยะยาว แม้เด็กจะยังคงอยู่ในระบบการศึกษาก็ตาม

นี่เป็นตัวอย่างของผลกระทบทางสังคมที่ตัวเลขหนึ่งตัวอาจไม่สามารถสะท้อนทั้งหมดได้

6.10 วิกฤตสุขภาพ และความกดดันที่มองไม่เห็น

ปัญหาเศรษฐกิจไม่ได้กระทบเฉพาะรายได้และทรัพย์สิน แต่ยังเกี่ยวข้องกับสุขภาพกายและสุขภาพจิต

เมื่อครอบครัวสูญเสียรายได้ ความกังวลเกี่ยวกับหนี้สิน ค่าใช้จ่าย และอนาคตย่อมเพิ่มขึ้น

คนที่ถูกเลิกจ้างอาจสูญเสียทั้งรายได้ ความมั่นคง และบทบาททางสังคมที่เคยมีจากการทำงาน

ผู้ที่ยังมีงานทำก็อาจต้องทำงานหนักขึ้นหรือยอมรับสภาพการจ้างงานที่แย่ลง

งานวิจัยเรื่อง Health Impacts of Rapid Economic Changes in Thailand ซึ่งตีพิมพ์ในปี 2543 ศึกษาผลกระทบของวิกฤตต่อการใช้บริการสุขภาพ รายจ่ายด้านสุขภาพ และตัวชี้วัดสุขภาพหลายด้าน

งานวิจัยพบความเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมการใช้จ่ายและการใช้บริการสุขภาพ รวมถึงผลกระทบจากการสูญเสียรายได้และการทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ

ในด้านสุขภาพจิต งานวิจัยเกี่ยวกับการฆ่าตัวตายในประเทศไทยพบว่าอัตราการฆ่าตัวตายอยู่ในระดับสูงขึ้นในช่วงหลังวิกฤต โดยปี 2542 มีอัตราประมาณ 8.6 ต่อประชากร 100,000 คน ก่อนเริ่มลดลงในปีต่อมา

แต่ต้องระวังไม่สรุปว่าเหตุการณ์ทั้งหมดเกิดจากวิกฤตเศรษฐกิจโดยตรง

การฆ่าตัวตายเป็นปรากฏการณ์ที่มีปัจจัยหลายด้าน ทั้งสุขภาพจิต ความสัมพันธ์ ปัญหาส่วนตัว และสภาพแวดล้อมทางสังคม

ข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาใกล้กับวิกฤตสามารถแสดงความสัมพันธ์ได้ แต่ไม่สามารถพิสูจน์สาเหตุของแต่ละกรณีโดยลำพัง

อย่างไรก็ตาม หลักฐานเหล่านี้ยืนยันว่า การประเมินต้นทุนของวิกฤตจากยอดหนี้หรือ GDP เพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ

เพราะมีความเสียหายบางประเภทที่ไม่ปรากฏอยู่ในบัญชีของธนาคารหรือรัฐบาล

6.11 ภาครัฐช่วยประชาชนอย่างไร?

ท่ามกลางภาวะเศรษฐกิจถดถอย รัฐบาลไทยและองค์กรระหว่างประเทศเริ่มดำเนินมาตรการลดผลกระทบต่อประชาชน

มาตรการเหล่านี้รวมถึงโครงการสร้างงาน การฝึกอบรมแรงงาน การช่วยเหลือครัวเรือนรายได้น้อย และการสนับสนุนบริการสาธารณสุข

ในปี 2541 World Bank สนับสนุนโครงการ Social Investment Project เพื่อช่วยบรรเทาผลกระทบทางสังคมของวิกฤต

องค์การสหประชาชาติระบุว่าเงินกู้สำหรับโครงการดังกล่าวมีวงเงิน 300 ล้านดอลลาร์ โดยมุ่งสนับสนุนการสร้างงาน โครงการชุมชน การฝึกอบรม และมาตรการช่วยเหลือผู้มีรายได้น้อย

Asian Development Bank หรือ ADB ยังให้ความช่วยเหลือด้านสังคมผ่านโครงการเงินกู้วงเงิน 500 ล้านดอลลาร์

ขณะที่รัฐบาลไทยดำเนินโครงการช่วยเหลือด้านการจ้างงานและกิจกรรมชุมชนหลายประเภท

ตัวอย่างโครงการที่ปรากฏในเอกสารนโยบายของไทยที่ส่งถึง IMF ในเดือนกุมภาพันธ์ 2541 ได้แก่ การก่อสร้างและปรับปรุงทางเท้า การขุดลอกคูคลอง และโครงการพัฒนาแหล่งน้ำในชนบท เพื่อสร้างงานและรายได้ในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ

อีกแนวทางหนึ่งคือการใช้ Social Investment Fund หรือกองทุนเพื่อการลงทุนทางสังคม เพื่อให้ชุมชนและองค์กรท้องถิ่นมีบทบาทในการดำเนินโครงการช่วยเหลือประชาชน

มาตรการเหล่านี้แสดงว่าในช่วงวิกฤตไม่ได้มีเพียงการช่วยเหลือสถาบันการเงินเท่านั้น

แต่มีการดำเนินนโยบายเพื่อรองรับผลกระทบต่อประชาชนด้วย

อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญยังคงอยู่

ความช่วยเหลือเหล่านี้ไปถึงผู้ที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดเพียงใด?

และเมื่อเทียบกับทรัพยากรที่ใช้ฟื้นฟูระบบสถาบันการเงิน รัฐจัดสรรความช่วยเหลือให้ประชาชนอย่างเหมาะสมหรือไม่?

คำถามนี้ต้องพิจารณาทั้งลักษณะของเงินช่วยเหลือ แหล่งเงิน งบประมาณ ผลลัพธ์ และข้อจำกัดทางกฎหมาย ไม่สามารถเปรียบเทียบยอดเงินสองประเภทโดยตรงแล้วสรุปความเป็นธรรมได้ทันที

6.12 เมื่อ GDP ฟื้น แต่ชีวิตไม่ได้ฟื้นพร้อมกัน

ปี 2542 เศรษฐกิจไทยเริ่มกลับมาขยายตัวอีกครั้ง

GDP ที่แท้จริงเพิ่มขึ้นประมาณ 4.2% หลังจากหดตัวอย่างรุนแรงในปี 2541

การส่งออกเริ่มมีบทบาทในการฟื้นตัว และสภาพคล่องทางการเงินค่อย ๆ ปรับปรุงขึ้น

แต่การเติบโตของ GDP ไม่ได้หมายความว่าคนตกงานทั้งหมดจะได้งานคืนทันที

World Bank พบว่าแม้ GDP จะเริ่มฟื้นตั้งแต่ปี 2542 การว่างงานก็เพิ่งเริ่มลดลงอย่างชัดเจนในช่วงปลายปีเดียวกัน

ขณะที่การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการยังคงเป็นปัญหา และมีประชาชนหลายแสนคนอยู่ในภาวะดังกล่าวแม้เข้าสู่ปี 2543

นี่คือสิ่งที่นักเศรษฐศาสตร์เรียกว่า การฟื้นตัวของเศรษฐกิจและการฟื้นตัวของตลาดแรงงานอาจเกิดขึ้นไม่พร้อมกัน

บริษัทที่ผ่านวิกฤตมาได้อาจยังไม่กล้าจ้างพนักงานเพิ่ม

ธนาคารอาจยังระมัดระวังการให้สินเชื่อ

และเจ้าของธุรกิจที่สูญเสียทรัพย์สินอาจไม่มีเงินทุนเพียงพอจะเริ่มกิจการใหม่

สำหรับคนที่ตกงานไปแล้ว ความรู้และทักษะบางอย่างอาจไม่ตรงกับความต้องการของงานใหม่

ส่วนคนที่ต้องขายบ้านหรือที่ดินเพื่อชำระหนี้ ก็ไม่สามารถนำทรัพย์สินเหล่านั้นกลับคืนมาได้เพียงเพราะ GDP ของประเทศเริ่มเติบโต

สิ่งนี้ทำให้การฟื้นตัวทางเศรษฐกิจมีความหมายต่างกันสำหรับคนแต่ละกลุ่ม

บางคนกลับมามีรายได้อย่างรวดเร็ว

บางคนต้องใช้เวลาหลายปี

และบางคนสูญเสียโอกาสที่ไม่สามารถเรียกคืนได้อีก


บทส่งท้าย — ความเสียหายที่ไม่อยู่ในบัญชีของใคร

เมื่อพูดถึงวิกฤตต้มยำกุ้ง เรามักจดจำตัวเลขสำคัญได้หลายตัว

เงินบาทที่เคยอยู่ใกล้ 25 บาทต่อดอลลาร์

หนี้ต่างประเทศจำนวนมหาศาล

บริษัทเงินทุน 58 แห่งที่ถูกระงับดำเนินกิจการ

และหนี้ FIDF ที่ต้องใช้เวลาหลายสิบปีในการชำระ

แต่ยังมีตัวเลขอีกชุดหนึ่งที่ควรได้รับความสำคัญไม่แพ้กัน

เศรษฐกิจไทยหดตัวมากกว่า 10% ในปี 2541

การว่างงานเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

จำนวนคนยากจนเพิ่มขึ้นประมาณ 3 ล้านคนจากปี 2539 ถึงปี 2542

รายได้ของแรงงานจำนวนมากลดลง แม้บางคนยังมีงานทำ

และครอบครัวทั่วประเทศต้องปรับตัวเพื่อรับมือกับความไม่แน่นอนที่เกิดขึ้น

ผลกระทบเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า วิกฤตระบบการเงินไม่ได้จำกัดอยู่ในวงการธนาคารหรือตลาดทุน

เมื่อสินเชื่อหยุดไหล ธุรกิจย่อมได้รับผลกระทบ

เมื่อธุรกิจลดกิจกรรมทางเศรษฐกิจ แรงงานย่อมสูญเสียรายได้

เมื่อรายได้ของครอบครัวลดลง การใช้จ่ายและความมั่นคงในชีวิตก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย

ความเสียหายจึงเดินทางจากตลาดเงินตราต่างประเทศ ไปสู่ธนาคาร โรงงาน สำนักงาน ร้านค้า และบ้านของประชาชนธรรมดา

บางคนไม่เคยกู้เงินดอลลาร์แม้แต่บาทเดียว

บางคนไม่เคยลงทุนในตลาดหุ้น

บางคนไม่เคยรู้จัก BIBF

แต่ไม่ได้หมายความว่าพวกเขาจะหลีกเลี่ยงผลกระทบจากระบบเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกันได้

คำถามเรื่องความรับผิดชอบต่อวิกฤตจึงไม่ได้มีเพียงว่า ใครควรรับผิดชอบต่อการป้องกันค่าเงินบาทหรือการกำกับสถาบันการเงิน

แต่ยังรวมถึงว่า เมื่อความเสียหายเกิดขึ้นแล้ว สังคมควรแบ่งภาระและให้ความคุ้มครองแก่ผู้ได้รับผลกระทบอย่างไร

หลังวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 รัฐบาลไทยต้องเผชิญการตัดสินใจครั้งสำคัญ

หากปล่อยให้สถาบันการเงินจำนวนมากล้มลงพร้อมกัน ผู้ฝากเงินและธุรกิจที่พึ่งพาระบบชำระเงินอาจได้รับความเสียหายรุนแรงยิ่งขึ้น

แต่หากรัฐใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาลเพื่อรักษาระบบการเงิน คำถามก็จะตามมาว่าเงินเหล่านั้นควรมาจากไหน ใครควรได้รับความช่วยเหลือ และใครควรรับภาระต้นทุน

การตัดสินใจเหล่านี้นำไปสู่การคุ้มครองผู้ฝากเงิน การปิดและฟื้นฟูสถาบันการเงิน การจัดการหนี้เสีย และการเกิดภาระทางการเงินจำนวนมหาศาลของกองทุน FIDF

ภาระบางส่วนได้รับการจัดการผ่านการออกพันธบัตรรัฐบาล และกลายเป็นหนี้ที่ต้องใช้เวลาชำระต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

วิกฤตปี 2540 ไม่ได้มีต้นทุนเพียงจำนวนเงินที่รัฐต้องจ่ายเพื่อฟื้นฟูระบบธนาคาร แต่ยังมีต้นทุนของงานที่หายไป ธุรกิจที่ปิดตัว และโอกาสของประชาชนที่ไม่อาจนำกลับคืนมาได้

และเมื่อรัฐต้องเลือกว่าจะช่วยใครก่อน ช่วยอย่างไร และนำเงินจากที่ใดมารองรับความเสียหาย นั่นคือจุดเริ่มต้นของคำถามที่ยังมีความสำคัญมาถึงทุกวันนี้


ตอนที่ 1 - ความฝันที่จะเป็นเสือตัวที่ห้า และประตูที่ชื่อ BIBF
ตอนที่ 2 - สัญญาณเตือนก่อนพายุ ใครรู้ว่าเศรษฐกิจไทยกำลังมีปัญหา และทำไมจึงหยุดวิกฤตไม่ได้?

ตอนที่ 4 - เงินล้านล้านไปอยู่ที่ไหน? ใครได้รับการช่วยเหลือ และใครต้องรับภาระหนี้ FIDF


เอกสารอ้างอิง

  1. International Monetary Fund (2001). Thailand: 2001 Article IV Consultation and Post-Program Monitoring Discussion. ข้อมูล GDP ปี 2540–2543 และการฟื้นตัวหลังวิกฤต
    https://www.imf.org/en/news/articles/2015/09/28/04/53/pn0190

  2. World Bank (2000). Thailand Economic Monitor — Poverty and Human Development. ข้อมูลความยากจน จำนวนคนจน ตลาดแรงงาน และความเปลี่ยนแปลงด้านสังคม
    https://documents1.worldbank.org/curated/en/660101468340154027/pdf/662890WP00PUBL0ullreportDec20000Eng.pdf

  3. World Bank. Thailand Social Monitor: Poverty and Public Policy. ผลกระทบต่อแรงงาน ครัวเรือนรายได้น้อย และความแตกต่างระหว่างภูมิภาค
    https://documents1.worldbank.org/curated/en/359051468776971195/pdf/Thailand-Social-monitor-poverty-and-public-policy.pdf

  4. International Labour Organization (1999). Asia-Pacific Crisis Reversing Decades of Progress as Labour Market Woes Deepen. สถิติการว่างงานและผลกระทบต่อตลาดแรงงานไทย
    https://www.ilo.org/resource/news/asia-pacific-crisis-reversing-decades-progress-labour-market-woes-deepen

  5. International Labour Organization (1999). The Asian Financial Crisis. การว่างงาน การทำงานต่ำกว่าระดับที่ต้องการ และผลกระทบต่อแรงงานที่เปราะบาง
    https://www.ilo.org/publications/asian-financial-crisis

  6. Food and Agriculture Organization (2001). The State of Food and Agriculture 2001. การย้ายแรงงานกลับชนบท ผลกระทบต่อครัวเรือนเกษตร และเงินที่ส่งกลับจากแรงงานในเมือง
    https://www.fao.org/4/X9800e/x9800e09.htm

  7. United Nations Thailand (1998). Annual Report 1998. ภาวะเศรษฐกิจและมาตรการช่วยเหลือทางสังคม รวมถึงโครงการเงินกู้ World Bank และ ADB
    https://old.un.or.th/Resource_Centre/Publications/ar98/ar98.html

  8. Royal Thai Government / IMF (1998). Thailand Letter of Intent and Memorandum on Economic Policies, February 24, 1998. มาตรการสร้างงาน การสนับสนุนชุมชน และการปรับนโยบายเพื่อรับมือผลกระทบต่อประชาชน
    https://www.imf.org/external/np/loi/022498.htm

  9. World Bank. The Thailand Social Investment Fund: Providing Social Assistance and Building Social Capital. บทบาทของโครงการลงทุนทางสังคมในการช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบ
    https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/313231468778163769

  10. Wibulpolprasert et al. (2000). Health Impacts of Rapid Economic Changes in Thailand. งานวิจัยเกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพและการใช้บริการสาธารณสุข
    https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10972425/

  11. International Labour Organization (1999). Asian Labour Market Woes Deepening. ผลกระทบต่อผู้ว่างงานและการเปลี่ยนแปลงสภาพการจ้างงาน
    https://www.ilo.org/resource/news/asian-labour-market-woes-deepening

  12. OECD (2020). Thailand's Development Trajectory: Past and Future Strategies. ภาพรวมการพัฒนาเศรษฐกิจไทยและผลสะเทือนจากวิกฤตปี 2540
    https://www.oecd.org/en/publications/oecd-investment-policy-reviews-thailand-2020_c4eeee1c-en/full-report/component-6.html

หมายเหตุบรรณาธิการ: บทความใช้ข้อมูลการสำรวจจริงประกอบกับงานวิจัยย้อนหลัง และแยกตัวเลขผลสำรวจออกจากการคาดการณ์ในช่วงวิกฤต ตัวอย่างบุคคลและโรงงานเป็นสถานการณ์จำลองเพื่ออธิบายกลไก ไม่ใช่คำให้สัมภาษณ์หรือกรณีศึกษาของบุคคลจริง ผลกระทบระยะยาวบางด้านยังไม่สามารถระบุขนาดหรือพิสูจน์ความเป็นเหตุเป็นผลจากวิกฤตปี 2540 เพียงปัจจัยเดียวได้

ต้มยำกุ้ง 2540: ตอนที่ 3 - คนที่ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์ แต่กลับต้องจ่ายราคา

ตอนที่ 3 — เมื่อวิกฤตค่าเงินกลายเป็นวิกฤตชีวิตคนไทย พวกเขาไม่ได้เปิด BIBF ไม่ได้กู้เงินดอลลาร์จากต่างประเทศ ไม่ได้เก็งกำไรค่าเงินบาท และหลาย...